प्रगति: 0%
अध्याय 5 : कर्मसंन्यासयोग
कर्मसंन्यास (अनासक्तिको सन्तुष्टि)
ये हि संस्पर्शजा भोगा दुःखयोनय एव ते।
आद्यन्तवन्तः कौन्तेय न तेषु रमते बुधः॥ २२॥
सरल नेपाली अनुवाद
श्रीभगवान् भन्नुहुन्छ— हे कौन्तेय! इन्द्रिय र विषयहरूको संयोगबाट उत्पन्न हुने सम्पूर्ण सांसारिक सुखभोगहरू वास्तवमा दुःखका नै मूल कारण (गर्भ) हुन्। किनभने ती सबै आदि र अन्त्य भएका (क्षणिक) हुन्छन्। त्यसकारण कुनै पनि विवेकशील बुद्धिमान् पुरुष ती क्षणिक भोगहरूमा कहिल्यै भुल्दैन वा आसक्त हुँदैन।
महाभारतको परिस्थिति
दुःखयोनयः: क्षणिक सुख नै अनन्त दुःखको बिउ
महाभारतमा राजा ययातिको कथा यसको ज्वलन्त उदाहरण हो।
ययातिले हजार वर्षसम्म इन्द्रियभोग गरे तर अन्तमा विरक्त भएर भने— "घिउ हालेर आगो निभ्न नसकेजस्तै भोगहरूले भोगको तृष्णा कहिल्यै मेटिँदैन, बरु झन् बढ्छ!"
दुर्योधनले द्रौपदीको अपमान गरेर, जुवामा जितेर क्षणिक विजयको भोग पायो, तर त्यही क्षणिक अहंकारले उसको सम्पूर्ण वंशको चिहान खन्यो।
श्रीकृष्ण अर्जुनलाई चेतावनी दिनुहुन्छ:
"हे अर्जुन! तिमीलाई लाग्ला कि युद्ध नगरेर सांसारिक सुख भोगूँ।
तर स्मरण राख— इन्द्रियबाट पाइने हरेक सुखको गर्भभित्र दुःख लुकेको हुन्छ!
सुरुमा जुन कुरा अमृतजस्तो लाग्छ, अन्त्यमा त्यो विष बन्दछ। ज्ञानी व्यक्ति यस्तो क्षणिक पासोमा फस्दैन।"
आफ्नो जीवनमा प्रयोग
क्षणभरको सुख, जीवनभरको पछुतो: विवेकको आँखा
आधुनिक मनोविज्ञानमा यसलाई 'Dopamine Trap' भनिन्छ:
- कुलत, अस्वस्थ खाना, अनियन्त्रित कामवासना, अत्यधिक फोन चलाउनु वा क्षणिक उत्तेजना— यी सबैले तत्काल केही सेकेन्ड वा मिनेटको आनन्द दिन्छन्।
- तर त्यसको लगत्तै ग्लानि, शारीरिक रोग, मानसिक दुर्बलता र पश्चात्तापको ठूलो दुःख सुरु हुन्छ।
इन्द्रियका भोगहरू आउँछन् र जान्छन् (आद्यन्तवन्तः)।
बुद्धिमान् व्यक्ति ती क्षणिक आकर्षणहरूमा फस्दैन, बरु स्थायी शान्ति र चरित्र निर्माणको बाटो रोज्छ।
व्यावहारिक सूत्र :
क्षणिक इन्द्रियसुखको पछि दौडन छोड्नुहोस्। स्मरण गर्नुहोस् कि क्षणिक सुखको अन्त्य सधैँ दुःखमा हुन्छ, त्यसैले स्थायी आत्मिक शान्ति रोज्नुहोस्।