अध्याय 5 : कर्मसंन्यासयोग

चौथो अध्यायको अन्त्यमा श्रीकृष्णले अर्जुनलाई दुईवटा कुरा भन्नुभयो: १. ज्ञानरूपी तरवारले संशय काटेर कर्म त्याग (संन्यास) को महिमा गाउनुभयो। २. लगत्तै 'योगमातिष्ठोत्तिष्ठ भारत' (कर्मयोगमा दृढ भई युद्धका लागि उठ!) भन्दै घोर कर्म गर्न आदेश दिनुभयो। अर्जुन फेरि गम्भीर द्वन्द्वमा परे! उनलाई लाग्छ— "यदि सबै कर्महरू त्यागेर जङ्गलमा बस्नु (संन्यास) नै श्रेष्ठ हो भने म किन यो रक्तपातपूर्ण युद्ध लडूँ? र यदि युद्ध लड्नु नै कर्तव्य हो भने कर्मत्यागको प्रशंसा किन?" अर्जुनको यो प्रश्न केवल महाभारतको युद्धभूमिको मात्र होइन, संसारका हरेक साधकको सनातन दुविधा हो।

हाम्रो जीवनमा पनि अक्सर यो द्वन्द्व देखा पर्छ: - जब जिम्मेवारी र तनाव बढ्छ, मनले भन्छ— "सबथोक छोडेर कतै टाढा भागूँ, संन्यास लिऊँ, कुनै जिम्मेवारी नलिऊँ।" - तर अर्कोतर्फ हाम्रो अन्तर्मनले भन्छ— "आफ्नो कर्तव्य पूरा गर्नुपर्छ, समाज र परिवारलाई योगदान दिनुपर्छ।" कर्म त्याग्नु सजिलो छ, तर वासना र अशान्ति त्याग्नु कठिन छ। अर्जुनजस्तै हामीले पनि आफ्नो जीवनमा दुई विरोधाभासी विचारहरू आउँदा गुरु र विवेकबाट निश्चित मार्गनिर्देशन लिनुपर्छ।