अध्याय 6 : आत्मसंयमयोग

तत्कालीन समयमा तपस्याका नाममा दुईवटा चरम विकृतिहरू थिए: १. कतिपय मानिसहरू शरीरलाई अत्यन्तै कष्ट दिएर महिनाैं भोकै बस्थे, रातभर निदाउँदैनथे र शरीरलाई सुकाउँथे। २. अर्काथरी मानिसहरू अत्यधिक भोजन र निद्रामा डुबेर प्रमादी बन्थे। श्रीकृष्णले यी दुवै चरम सीमा (Extremes) लाई अस्वीकार गर्नुभएको छ। भगवान् बुद्धले पछि प्रतिपादन गरेको 'मध्यम प्रतिपदा' (The Middle Path) को मूल बीज गीताको यही श्लोकमा छ! शरीर त साधना गर्ने साधन (रथ) हो; यदि रथका पाङ्ग्रालाई धेरै तेल हाले पनि बिग्रन्छ र तेलै नहाले पनि भाँचिन्छ। त्यसैले सन्तुलन नै योगको प्राण हो।

आधुनिक स्वास्थ्य र मानसिक सन्तुलनको यो भन्दा व्यावहारिक नियम अर्को हुन सक्दैन: - यदि तपाईं अत्यधिक खानुहुन्छ वा जङ्क फुड खानुहुन्छ भने शरीर भारी हुन्छ, तामसिकता र आलस्य बढ्छ। - यदि तपाईं अनावश्यक डाइटिंग गरेर भोकै बस्नुहुन्छ भने शरीर कमजोर हुन्छ, रिँगटा लाग्छ र चिडचिडापन बढ्छ। - यदि तपाईं १० घण्टा सुत्नुहुन्छ भने दिमाग लठ्ठ हुन्छ; यदि ४ घण्टा पनि सुत्नुहुन्न भने स्नायु प्रणाली कमजोर भई मानसिक तनाव बढ्छ। अति कुनै पनि कुराको विष हो; सन्तुलन नै अमृत हो।