अध्याय 13 : क्षेत्रक्षेत्रज्ञविभागयोग

अर्जुनको सबैभन्दा ठूलो मानसिक संकट नै यही थियो— "म युद्ध गर्छु, म मेरा आफन्तहरूलाई मार्छु, मलाई नै पाप लाग्नेछ र म नै नरकमा जानेछु!" अर्जुनले आफूलाई 'कर्ता' (Doer) मानेका थिए। श्रीकृष्ण यहाँ अर्जुनको अज्ञानको पर्दा च्यात्दै सम्झाउनुहुन्छ: "हे पार्थ! श्वास फेर्नु, हेर्नु, बोल्नु, सोच्नु, युद्ध गर्नु वा चुप लागेर बस्नु— यी सबै त प्रकृतिका गुणहरू (सत्त्व, रज, तम) र शरीर-इन्द्रियहरूका स्वाभाविक क्रिया हुन्। प्रकृतिको नियमअनुसार शक्ति प्रवाहित भइरहेको छ। तर अज्ञानतावश मानिसले सोच्छ— 'यो मैले गरें, यो मेरो सफलता हो, यो मेरो विफलता हो।' जसले बुझ्छ कि कर्महरू प्रकृतिको रङ्गमञ्चमा भइरहेका छन् र आत्मा केवल त्यो नाटकलाई हेर्ने निष्कलङ्क दर्शक (अकर्ता) हो, ऊ पाप र पुण्यका बन्धनहरूबाट तत्काल मुक्त हुन्छ।" यो दृष्टिले अर्जुनलाई युद्धको व्यक्तिगत अपराधी भाव (Guilt) बाट निकालेर ब्रह्माण्डीय कर्तव्यको निष्काम साधन बनाउँछ।

आधुनिक जीवनमा तनाव (Stress), चिन्ता (Anxiety) र डिप्रेसनको मुख्य कारण 'अहङ्कार-विमूढात्मा कर्ताहमिति मन्यते' अर्थात् "सबै कुरा मैले नै सम्हाल्नुपर्छ, सबै कुराको जिम्मेवार मै हुँ" भन्ने अत्यधिक बोझ हो। 1. प्रकृतिको नियम: - मुटुको धड्कन तपाईंले चलाउनुभएको होइन, प्रकृतिको नियमले चलिरहेको छ। - मस्तिष्कमा विचारहरू आउनु पनि पुराना संस्कार र प्रकृतिको उपज हो। - तपाईंको हात, आँखा, वाणी सबै प्रकृतिका साधन हुन्। 2. अकर्ता आत्मा: - जब तपाईं आफूलाई कर्मको फल र कार्यको 'मालिक' ठान्नुहुन्छ, तब विफलतामा हीनताबोध र सफलतामा दम्भ जन्मिन्छ। - तर जब तपाईं कर्मलाई 'प्रकृतिको प्रवाह' र आफूलाई 'साक्षी' मान्नुहुन्छ, तब तपाईं शतप्रतिशत कुशलताका साथ कार्य गर्नुहुन्छ तर त्यसको तनावले तपाईंलाई कहिल्यै थिच्दैन।