प्रगति: 0%
अध्याय 18 : मोक्षसंन्यासयोग
मोक्षसंन्यास योग (समस्त उपदेशको महामुकुट)
यस्य नाहङ्कृतो भावो बुद्धिर्यस्य न लिप्यते।
हत्वापि स इमाँल्लोकान्न हन्ति न निबध्यते॥ १७॥
सरल नेपाली अनुवाद
जसको मनमा 'म कर्ता हुँ' भन्ने अहङ्कार छैन र जसको बुद्धि कुनै पनि फल वा विषयमा लिप्त हुँदैन, उसले सांसारिक दृष्टिले यी सम्पूर्ण प्राणीहरूलाई मारेको देखिए तापनि वास्तवमा न उसले कसैलाई मारेको हुन्छ, न त ऊ त्यस कर्मको बन्धनमा नै बाँधिन्छ।
महाभारतको परिस्थिति
अर्जुनको मुख्य संशयको अन्तिम समाधान: अहिंसा र धर्मयुद्धको परम रहस्य
यो श्लोक श्रीमद्भगवद्गीताको सर्वोच्च दार्शनिक शिखरहरूमध्ये एक हो।
अर्जुन कुरुक्षेत्रको युद्धभूमिमा काँपिरहेका थिए किनभने उनलाई लाग्थ्यो: "यी भीष्म, द्रोण र बन्धु-बान्धवहरूलाई मार्ने पाप मलाई लाग्नेछ।"
श्रीकृष्णले यहाँ स्पष्ट गर्नुहुन्छ:
जसरी एउटा निष्पक्ष न्यायाधीशले कानून अनुसार अपराधीलाई फाँसीको सजाय सुनाउँदा न्यायाधीश हत्यारा ठहरिँदैन र उसलाई कुनै पाप लाग्दैन, किनकि त्यहाँ न्यायाधीशको व्यक्तिगत द्वेष वा 'म मार्दैछु' भन्ने अहङ्कार हुँदैन।
ठीक त्यसैगरी, जब अर्जुनले व्यक्तिगत राग, द्वेष र अहङ्कार त्यागेर केवल ईश्वरीय धर्म-स्थापनाका लागि धनुष उठाउँछन्, तब त्यो कार्य हिंसा नभएर धर्मको सार्वभौम सन्तुलन बन्दछ।
आफ्नो जीवनमा प्रयोग
अहंकारविहीन कर्म: कर्मको विषबाट मुक्त हुने अमृत
१. हिंसा वा पाप बाहिरी शरीरको गतिमा होइन, मनभित्रको स्वार्थ, क्रोध र अहङ्कारमा निर्भर गर्दछ:
- सर्जन (शल्यचिकित्सक) ले बिरामीको पेट चिर्छ र पीडा दिन्छ, तर उसको भाव बचाउने हुन्छ; त्यसैले त्यो पुण्य हो।
- तर कसैले रिसले सानो चोट पुर्याए पनि त्यो पाप हो किनकि त्यहाँ द्वेष छ।
२. जब तपाईंको अन्तःकरण व्यक्तिगत स्वार्थ र कर्तृत्वको घमण्डबाट पूर्णतः मुक्त हुन्छ, तब तपाईंका कठिनभन्दा कठिन निर्णयहरू पनि बन्धनकारी हुँदैनन्।
३. कर्मको बन्धन कर्मले होइन, कर्म पछाडिको 'म र मेरो' भन्ने आसक्तिले सिर्जना गर्दछ।
व्यावहारिक सूत्र :
कठिन निर्णयहरू लिँदा व्यक्तिगत रिस, बदला वा स्वार्थलाई शून्य बनाउनुहोस्। निष्पक्ष न्याय र धर्मको भावले गरिएको कर्तव्यले कहिल्यै पश्चात्ताप दिँदैन।