प्रगति: 0%
अध्याय 18 : मोक्षसंन्यासयोग
मोक्षसंन्यास योग (समस्त उपदेशको महामुकुट)
निश्चयं शृणु मे तत्र त्यागे भरतसत्तम।
त्यागो हि पुरुषव्याघ्र त्रिविधः सम्प्रकीर्तितः॥ ४॥
सरल नेपाली अनुवाद
हे भरतश्रेष्ठ अर्जुन! त्यागको विषयमा मेरो निश्चित र अन्तिम निर्णय सुन। हे पुरुषसिंह अर्जुन! त्याग पनि सात्त्विक, राजसिक र तामसिक गरी तीन प्रकारको बताइएको छ।
महाभारतको परिस्थिति
श्रीकृष्णको दृढ उद्घोष: त्याग पनि तीन प्रकारको हुन्छ
विभिन्न दार्शनिकहरूका मतभेद प्रस्तुत गरिसकेपछि श्रीकृष्णले अर्जुनलाई 'भरतसत्तम' (भरतवंशीहरूमा श्रेष्ठ) र 'पुरुषव्याघ्र' (पुरुषहरूमा सिंहसमान पराक्रमी) सम्बोधन गर्दै सावधान गराउनुहुन्छ।
श्रीकृष्ण भन्नुहुन्छ— त्याग भनेको बाहिरबाट देखिने एउटै रंगको कपडा जस्तो होइन।
कुनै मानिस अल्छी लागेर काम छोड्छ, कुनै मानिस दुःख र कष्टको डरले काम छोड्छ, र कुनै मानिस कर्तव्य बोधले अहंकार त्यागेर काम गर्दछ। यी सबैलाई एउटै 'त्याग' भन्न मिल्दैन। त्यसैले त्यागको पनि प्रकृति र गुण अनुसार तीन भेद छन्।
आफ्नो जीवनमा प्रयोग
त्यागको बाहिरी आवरण र भित्री गुणस्तर
१. मनोविज्ञानमा त्यागको प्रेरणा धेरै महत्त्वपूर्ण हुन्छ:
- अल्छी भएर सुत्नु त्याग होइन, त्यो प्रमाद (तामसिकता) हो।
- काम गर्दा पीडा हुन्छ, जीउ दुख्छ भनेर जिम्मेवारीबाट पन्छिनु राजसिक त्याग हो।
- कामलाई आफ्नो पवित्र कर्तव्य ठानेर फलको मोह बिना पूरा गर्नु सात्त्विक त्याग हो।
२. कार्य छोड्नु भन्दा कार्य किन र कसरी गरिन्छ भन्ने मनस्थिति नै मुख्य कुरा हो।
व्यावहारिक सूत्र :
तपाईंले कुनै जिम्मेवारी छोड्दै हुनुहुन्छ भने आफैंलाई सोध्नुहोस्— के म अल्छीपना वा डरले छोड्दैछु, कि यो मेरो विवेकपूर्ण र सात्त्विक निर्णय हो?