प्रगति: 0%
अध्याय 18 : मोक्षसंन्यासयोग
मोक्षसंन्यास योग (समस्त उपदेशको महामुकुट)
एतान्यपि तु कर्माणि सङ्गं त्यक्त्वा फलानि च।
कर्तव्यानीति मे पार्थ निश्चितं मतमुत्तमम्॥ ६॥
सरल नेपाली अनुवाद
तर हे पार्थ! यी यज्ञ, दान र तप जस्ता श्रेष्ठ कर्महरू पनि आसक्ति (अहङ्कार) र फलको कामनालाई पूर्ण रूपमा त्यागेर केवल कर्तव्य ठानेर गर्नुपर्छ— यो नै मेरो निश्चित र सर्वोत्तम सिद्धान्त हो।
महाभारतको परिस्थिति
श्रीकृष्णको अन्तिम सिद्धान्त: कर्तव्य कर्ममा पनि अनासक्ति
यज्ञ, दान र तप गर्दा पनि मानिसमा ठूलो अहंकार पैदा हुन सक्छ— "मैले कत्रो ठूलो दान दिएँ!", "म कति ठूलो तपस्वी हुँ!"।
यस्तो अहङ्कारले राम्रो कर्मलाई पनि विषालु बनाइदिन्छ।
त्यसैले श्रीकृष्णले श्लोक ६ मा आफ्नो 'उत्तम निश्चित मत' (supreme judgment) दिँदै भन्नुहुन्छ:
यी पवित्र कर्महरू गर्दा पनि 'म कर्ता हुँ' भन्ने घमण्ड (सङ्ग) र 'यसको बदलामा मलाई नाम वा पुण्य मिलोस्' भन्ने फलको तृष्णा त्याग्नु अनिवार्य छ।
आफ्नो जीवनमा प्रयोग
सत्कार्य गर्दा लाग्ने सूक्ष्म अहङ्कारबाट मुक्ति
१. मानिस नराम्रो कामबाट त बच्न सक्छ, तर राम्रो काम गर्दा लाग्ने 'आध्यात्मिक घमण्ड' (Spiritual Ego) बाट बच्न निकै गाह्रो हुन्छ:
- "मैले अफिसमा सबैभन्दा धेरै योगदान दिएको छु।"
- "म समाजसेवा गर्छु, अरु त स्वार्थी छन्।"
२. यस्तो सोचले चित्तलाई अशुद्ध बनाउँछ।
३. कर्म यति स्वाभाविक हुनुपर्छ जसरी रूखले फल दिन्छ वा सूर्यले प्रकाश दिन्छ— कुनै धाक नदेखाई र कुनै फलको दाबी नगरी।
व्यावहारिक सूत्र :
राम्रो काम वा सहयोग गरेपछि त्यसको जस लिने वा चर्चा बटुल्ने लोभ नगर्नुहोस्। काम सकिनासाथ त्यसको फललाई प्रकृतिको नियममा छोडिदिनुहोस्।