0%
Chapter 18 • Verse 6

अध्याय 18 : मोक्षसंन्यासयोग

मोक्षसंन्यास योग (समस्त उपदेशको महामुकुट)

कथा मोड (Story)
श्रीभगवानुवाच

एतान्यपि तु कर्माणि सङ्गं त्यक्त्वा फलानि च।

कर्तव्यानीति मे पार्थ निश्चितं मतमुत्तमम्॥ ६॥

सरल नेपाली अनुवाद

तर हे पार्थ! यी यज्ञ, दान र तप जस्ता श्रेष्ठ कर्महरू पनि आसक्ति (अहङ्कार) र फलको कामनालाई पूर्ण रूपमा त्यागेर केवल कर्तव्य ठानेर गर्नुपर्छ— यो नै मेरो निश्चित र सर्वोत्तम सिद्धान्त हो।

महाभारतको परिस्थिति

श्रीकृष्णको अन्तिम सिद्धान्त: कर्तव्य कर्ममा पनि अनासक्ति

यज्ञ, दान र तप गर्दा पनि मानिसमा ठूलो अहंकार पैदा हुन सक्छ— "मैले कत्रो ठूलो दान दिएँ!", "म कति ठूलो तपस्वी हुँ!"। यस्तो अहङ्कारले राम्रो कर्मलाई पनि विषालु बनाइदिन्छ। त्यसैले श्रीकृष्णले श्लोक ६ मा आफ्नो 'उत्तम निश्चित मत' (supreme judgment) दिँदै भन्नुहुन्छ: यी पवित्र कर्महरू गर्दा पनि 'म कर्ता हुँ' भन्ने घमण्ड (सङ्ग) र 'यसको बदलामा मलाई नाम वा पुण्य मिलोस्' भन्ने फलको तृष्णा त्याग्नु अनिवार्य छ।
आफ्नो जीवनमा प्रयोग

सत्कार्य गर्दा लाग्ने सूक्ष्म अहङ्कारबाट मुक्ति

१. मानिस नराम्रो कामबाट त बच्न सक्छ, तर राम्रो काम गर्दा लाग्ने 'आध्यात्मिक घमण्ड' (Spiritual Ego) बाट बच्न निकै गाह्रो हुन्छ: - "मैले अफिसमा सबैभन्दा धेरै योगदान दिएको छु।" - "म समाजसेवा गर्छु, अरु त स्वार्थी छन्।" २. यस्तो सोचले चित्तलाई अशुद्ध बनाउँछ। ३. कर्म यति स्वाभाविक हुनुपर्छ जसरी रूखले फल दिन्छ वा सूर्यले प्रकाश दिन्छ— कुनै धाक नदेखाई र कुनै फलको दाबी नगरी।
व्यावहारिक सूत्र :

राम्रो काम वा सहयोग गरेपछि त्यसको जस लिने वा चर्चा बटुल्ने लोभ नगर्नुहोस्। काम सकिनासाथ त्यसको फललाई प्रकृतिको नियममा छोडिदिनुहोस्।