अध्याय 2 : साङ्ख्ययोग

प्रथम अध्यायको अन्त्यमा गाण्डीव धनुष भुइँमा फ्याँकेर रथमा थचक्क बसेका अर्जुनको अवस्थालाई सञ्जयले यहाँ गहिरो मनोवैज्ञानिक चित्रद्वारा प्रस्तुत गरेका छन्। 'अश्रुपूर्णाकुलेक्षणम्': अर्जुनका आँखाहरू आँसुले भरिएका छन् र दृष्टि धमिलिएको छ। यो केवल बाहिरी आँसु मात्र होइन; यो अर्जुनको भित्री आत्मबल, क्षत्रिय मर्यादा र जीवनभरिको अभ्यास भत्किएको विलाप थियो। यस संकटपूर्ण घडीमा सम्पूर्ण गीताभरि मौन रहनुभएका भगवान् श्रीकृष्णले पहिलोपटक आफ्नो मुख खोल्नुहुन्छ। सञ्जयले यहाँ श्रीकृष्णलाई 'मधुसूदन' भनेका छन्। मधु नामक दैत्य अहंकार, अज्ञान र तमोगुणको प्रतीक थियो जसलाई श्रीकृष्णले संहार गर्नुभएको थियो। सञ्जय धृतराष्ट्रलाई सङ्केत गर्दैछन्— "हे राजन्! जसरी श्रीकृष्णले मधु असुरलाई समाप्त पार्नुभएको थियो, त्यसैगरी अब अर्जुनको मनभित्र जरा गाडेको अज्ञान र मोह रूपी असुरलाई नष्ट गर्न भगवान्ले आफ्नो उपदेश सुरु गर्दै हुनुहुन्छ।" श्रीकृष्णले अर्जुनको रोदन देखेर सस्तो सहानुभूति दिनुहुन्न; उहाँले सिधै प्रहार गरेर अर्जुनलाई ब्युँझाउनुहुन्छ।

धेरै पटक जीवनमा जब हामी अत्यधिक भावुक (Emotional) हुन्छौं, तब हाम्रा आँखा आँसुले भरिन्छन् (अश्रुपूर्णाकुलेक्षणम्)। आँसु आफैंमा नराम्रो होइन, तर जब भावनाको बाढीले हाम्रो विवेक, निर्णय क्षमता र कर्तव्यलाई नै बगाइदिन्छ, तब त्यो कमजोरी बन्छ। श्रीकृष्ण अर्जुनको अवस्था देखेर उनीसँगै रुन थाल्नुभएन। यदि डाक्टर बिरामीको घाउ देखेर बिरामीसँगै रुन थाल्यो भने बिरामीको ज्यान कसले बचाउने? सच्चा साथी, गुरु वा पथप्रदर्शक त्यो हो जसले तपाईंको कमजोरीलाई सस्तो सहानुभूति दिएर पाल्दैन, बरु तपाईंलाई कठोर सत्यको सामना गराएर फेरि खुट्टामा उभिन सिकाउँछ। गीताको पहिलो पाठ नै यही हो— भावनाको आँसु पुछेर कर्तव्यको मैदानमा खडा हुनुपर्छ।