अध्याय 2 : साङ्ख्ययोग

श्रीमद्भगवद्गीतामा यहाँ पहिलोपटक 'श्रीभगवानुवाच' शब्दको प्रयोग भएको छ। महर्षि वेदव्यासले यहाँ 'कृष्ण उवाच' भनेका छैनन्; उनले 'श्रीभगवानुवाच' (साक्षात् सम्पूर्ण ज्ञान, ऐश्वर्य र शक्तिका मालिक भगवान्को वाणी) भनेका छन्। भगवान् श्रीकृष्णले अर्जुनको विलाप सुनेर कुनै सहानुभूति वा मीठो सान्त्वना दिनुभएन। उहाँले अर्जुनको अहंकार र कमजोरीमाथि सिधै तीनवटा कठोर शब्दहरू प्रहार गर्नुभयो: १. 'अनार्यजुष्टम्': 'आर्य' भनेको कुनै जाति होइन; आर्य भनेको ती श्रेष्ठ, साहसी र नैतिक पुरुषहरू हुन् जसले जीवनका कठिन घडीमा पनि आफ्नो कर्तव्य त्याग्दैनन्। कृष्णले भन्नुभयो— "अर्जुन! तिमीले जे गरिरहेका छौ, त्यो कुनै श्रेष्ठ पुरुषको काम होइन; यो त कायर र नीच मनस्थिति भएकाहरूको काम हो!" २. 'अस्वर्ग्यम्': "तिमी सोच्छौ कि युद्ध नलडेर तिमीलाई स्वर्ग वा मोक्ष मिल्छ? कदापि मिल्दैन! आफ्नो क्षत्रिय कर्तव्यबाट भाग्ने मानिसले कहिल्यै उच्च आत्मिक गति प्राप्त गर्न सक्दैन।" ३. 'अकीर्तिकरम्': "तिमीले जीवनभरि कमाएको वीरताको यश एकै क्षणमा माटोमा मिल्नेछ। संसारले तिमीलाई दयालु होइन, कुरुक्षेत्रको मैदानबाट पुच्छर लुकाएर भागेको कायर भन्नेछ!" श्रीकृष्णले अर्जुनको तथाकथित 'दया र त्याग' को मुखुन्डो एकै सेकेन्डमा च्यातिदिनुभयो।

मानिसको सबैभन्दा ठूलो भ्रम के हो भने— जब ऊ कुनै कठिन परीक्षा वा जिम्मेवारीको अगाडि उभिन डराउँछ, तब ऊ आफ्नो कायरतालाई 'सभ्यता, दया वा त्याग' को नाम दिन थाल्छ। श्रीकृष्ण भन्नुहुन्छ: त्यो तिम्रो महानता होइन; त्यो तिम्रो मनको कालिमा (कश्मल) हो। जब तपाईं आफ्नो जीवनको महत्त्वपूर्ण परीक्षामा हुनुहुन्छ, तब भावनामा बगेर पछि हट्नुले न त तपाईंलाई आन्तरिक शान्ति (स्वर्ग) दिन्छ, न समाजमा तपाईंको आत्मसम्मान (कीर्ति) नै बचाउँछ। सच्चा श्रेष्ठता (आर्यत्व) त्यो हो जसले प्रतिकूल परिस्थिति जतिसुकै कठिन भए पनि आफ्नो कर्तव्यलाई दृढतापूर्वक सामना गर्छ। आफ्नो कमजोरीलाई सुन्दर शब्दहरूको खोल ओढाउन बन्द गर्नुहोस्।