अध्याय 2 : साङ्ख्ययोग

यहाँ भगवान् श्रीकृष्णले अर्जुनको शोकको मूल जरो— 'मृत्युको भय' माथि सीधा प्रहार गर्नुहुन्छ। अर्जुन सोच्दै थिए कि जन्मभन्दा पहिले हामी कोही पनि थिएनौं, र यो युद्धमा शरीर मरेपछि भीष्म, द्रोण र उनका दाजुभाइहरूको अस्तित्व सधैंका लागि समाप्त हुनेछ। श्रीकृष्ण अर्जुनको यो अज्ञानलाई तोड्दै भन्नुहुन्छ: "अर्जुन! तिमी काल (Time) को एउटा सानो टुक्रालाई मात्र हेरेर रोइरहेका छौ। सत्य के हो भने— न त यस्तो कुनै भूतकाल थियो जब म, तिमी र यी अगाडि उभिएका राजाहरू अस्तित्वमा थिएनौं; र न त यस्तो कुनै भविष्य आउनेछ जब यो शरीर ढलेपछि हाम्रो अस्तित्व समाप्त हुनेछ! हामी शरीर जन्मिनुभन्दा पहिले पनि चेतना रूपमा थियौं, अहिले पनि छौं, र शरीर खरानी भएपछि पनि सधैंभरि रहनेछौं।" श्रीकृष्णले स्पष्ट गर्नुभयो कि जीवन र मृत्यु त केवल बाहिरी वस्त्र फेरिए जस्तै हुन्; मूल आत्मा कहिल्यै मर्दैन र कहिल्यै जन्मिँदैन। जब कसैको अस्तित्व समाप्त नै हुन सक्दैन भने, शोक कसको गर्ने?

मानव जीवनको सबैभन्दा ठूलो त्रास 'मृत्यु' को डर हो। हामी सोच्छौं कि मुटुको धड्कन रोकिएपछि 'म' पूर्ण रूपमा समाप्त हुनेछु। यही डरले गर्दा मानिस जीवनभर असुरक्षित, लोभी र कायर भएर बाँच्छ। तर आधुनिक भौतिक विज्ञानको ऊर्जा संरक्षणको नियम (Law of Conservation of Energy) ले पनि भन्छ— "ऊर्जा न त कहिल्यै जन्मिन्छ, न कहिल्यै नष्ट हुन्छ; यो केवल एउटा रूपबाट अर्को रूपमा बदलिन्छ।" हाम्रो भित्री चेतना (आत्मा) त्यो शाश्वत ऊर्जा हो जो समय, स्थान र परिस्थितिको सीमाभन्दा पर छ। तपाईं कुनै हाडछालाको सीमित पुत्ला मात्र हुनुहुन्न; तपाईं ब्रह्माण्डको त्यो अमर चैतन्य हुनुहुन्छ जसको न सुरु छ, न अन्त्य। जब तपाईंलाई आफ्नो यो अमरताको बोध हुन्छ, तब जीवनका सानातिना घाटा, नोक्सानी, रोग वा मृत्युको डरले तपाईंलाई कहिल्यै विचलित गर्न सक्दैन।