अध्याय 2 : साङ्ख्ययोग

भगवान् श्रीकृष्णले यहाँ अर्जुनको शोक मेटाउन दैनिक जीवनको एउटा अत्यन्तै सरल र प्रत्यक्ष उदाहरण दिनुहुन्छ: "अर्जुन! विचार गर त, जब तिमी बालक थियौ, तिम्रो त्यो बाल्यकालको सानो शरीर आज कहाँ गयो? त्यो शरीर त आज छैन, त्यो त मरिसक्यो! के तिमी आफ्नो बाल्यकालको शरीर मरेकोमा दिनरात छाती पिटीपिटी रुन्छौ? अहँ, रुँदैनौ! किनभने तिमी जान्दछौ कि बालकको शरीर रूपान्तरण भएर म बलवान् युवा भएँ। फेरि युवावस्थाको शरीर पनि सधैं रहँदैन; त्यो ढलेर वृद्धावस्था आउँछ। जसरी एउटै जीवनभित्र बाल्यकाल, जवानी र बुढ्यौलीको परिवर्तनलाई हामी कुनै शोक बिना सहजै स्वीकार गर्छौं, त्यसैगरी 'मृत्यु' पनि जीवात्माले जीर्ण शरीर छाडेर नयाँ शरीर धारण गर्ने अर्को स्वाभाविक खुड्किलो मात्र हो! 'धीरस्तत्र न मुह्यति': जसको बुद्धि धीर र प्रज्ञावान् छ, उसले बुझ्दछ कि मृत्यु कुनै अन्त्य होइन; यो त प्रकृतिको निरन्तर विकासक्रमको एउटा पाटो मात्र हो। त्यसैले ज्ञानी मानिस मृत्युमा कहिल्यै शोक गर्दैन।

हाम्रो जीवनको धेरैजसो दुःखको कारण के हो भने— हामी परिवर्तनलाई स्वीकार गर्न डराउँछौं। हामी पुराना सम्बन्धहरू, पुरानो उमेर, पुरानो पद वा पुरानो परिस्थितिहरूलाई जबर्जस्ती समातेर राख्न खोज्छौं। तर यो ब्रह्माण्डको एउटै मात्र स्थायी नियम छ— 'निरन्तर परिवर्तन'। यदि बाल्यकाल नमरेको भए तपाईं कहिल्यै युवा हुन सक्नुहुन्नथ्यो। यदि रुखबाट पुराना पहेँला पातहरू नझरेका भए नयाँ पालुवा पलाउन सक्दैनथ्यो। त्यसैगरी, मृत्यु कुनै विनाश होइन; यो त नयाँ जीवन र नयाँ यात्राको ढोका हो। जो मानिस जीवनका उतारचढाव र शारीरिक परिवर्तनहरूलाई साक्षी भावले हेर्न सक्छ (धीरः), ऊ जस्तोसुकै वियोगमा पनि शान्त र स्थिर रहन्छ।