प्रगति: 0%
अध्याय 2 : साङ्ख्ययोग
साङ्ख्य योग (गीताको पूर्ण सार)
अन्तवन्त इमे देहा नित्यस्योक्ताः शरीरिणः।
अनाशिनोऽप्रमेयस्य तस्माद्युध्यस्व भारत॥ १८॥
सरल नेपाली अनुवाद
श्रीभगवान्ले भन्नुभयो— नित्य, अविनाशी र कुनै पनि साधनले नाप्न नसकिने (अप्रमेय) जीवात्माका यी सम्पूर्ण भौतिक शरीरहरू नाशवान् (अन्त हुने) स्वभावका छन् भनिएको छ; त्यसकारण हे भरतवंशी अर्जुन! मोह त्यागेर तिमी युद्ध गर!
महाभारतको परिस्थिति
शरीरको अनित्यता, आत्माको अप्रमेयता र 'तस्माद्युध्यस्व' को आदेश
भगवान् श्रीकृष्णले यहाँ शरीर र आत्माको द्वन्द्वलाई एउटा अकाट्य तार्किक निष्कर्षमा पुर्याइदिनुहुन्छ:
१. 'अन्तवन्त इमे देहाः':
यी हाडछालाका भौतिक शरीरहरू त अन्त हुने (मर्ने) नै स्वभावका हुन्। यदि युद्ध भएन भने पनि भीष्म, द्रोण, दुर्योधन वा स्वयं तिम्रो यो शरीर के सधैंभरि बाँचिरहनेछ? अहँ, समय आएपछि यी सबै शरीरहरू कालको मुखमा जाने नै छन्। जो वस्तु स्वभावैले नाशवान् छ, त्यसको मृत्युलाई कसैले रोक्न सक्दैन।
२. 'नित्यस्यानाशिनोऽप्रमेयस्य':
तर ती शरीरहरूभित्र जुन वास्तविक चैतन्य (आत्मा) विराजमान छ, त्यो नित्य (सधैं रहने), अनाशी (कहिल्यै नमर्ने) र 'अप्रमेय' (जसलाई कुनै तर्क, यन्त्र, बाण वा इन्द्रियहरूले नाप्न सकिँदैन) छ।
जब शरीर बाँच्नै सक्दैन र आत्मा मर्नै सक्दैन, तब मृत्युको भय पालेर आफ्नो क्षत्रिय धर्म र समाजको न्यायलाई लत्याउनु कति ठूलो अज्ञान हो!
त्यसैले श्रीकृष्ण सिधै गर्जन गर्नुहुन्छ— "तस्माद्युध्यस्व भारत!" (त्यसकारण हे अर्जुन! यो मोहको जालो च्यातेर आफ्नो कर्तव्यका लागि युद्ध गर!)।
आफ्नो जीवनमा प्रयोग
साधन र साध्यको भेद: शरीरको नश्वरता र कर्तव्यको अमरता
हामी प्रायः साधनलाई नै साध्य ठान्ने ठूलो गल्ती गर्छौं।
हाम्रो यो शरीर जीवनको यात्रा पूरा गर्ने एउटा साधन (गाडी) मात्र हो। गाडी पुरानो भएर बिग्रिनु स्वाभाविक हो, तर गाडी बिग्रियो भन्दैमा यात्री मर्दैन।
यदि मानिसले जीवनभर केवल शरीर जोगाउने र आराम दिने मात्र सोच्यो भने, ऊ कहिल्यै कुनै महान् कार्य गर्न सक्दैन। इतिहासमा उनीहरू मात्र अमर भएका छन् जसले आफ्नो नाशवान् शरीरलाई सत्य, न्याय र मानवताको रक्षाका लागि समर्पित गरे।
तपाईंको शरीर त एकदिन अवश्य नष्ट हुनेछ, तर तपाईंले धर्म र कर्तव्यका लागि गरेको कर्म कहिल्यै नष्ट हुँदैन। मृत्युको डरले पछि नहट्नुहोस्; जागेर आफ्नो कर्मक्षेत्रमा लड्नुहोस् (तस्माद्युध्यस्व)।
व्यावहारिक सूत्र :
शरीर नाशवान् छ, तर तपाईंको आत्मा र कर्तव्य शाश्वत छन्। नोक्सानी वा मृत्युको डर पालेर आफ्नो महान् जिम्मेवारीबाट कहिल्यै पछि नहट्नुहोस्। दृढ भएर आफ्नो जीवनको चुनौतीसँग लड्नुहोस् (तस्माद्युध्यस्व)!