अध्याय 2 : साङ्ख्ययोग

यो श्लोक हुबहु कठोपनिषद् (१.२.१९) को परम महामन्त्रबाट उद्धृत गरिएको हो। अर्जुनको मनमा दुईवटा भयानक भ्रमहरूले जरा गाडेका थिए: पहिलो भ्रम— "म मार्नेवाला हुँ" (कर्तापनको अहंकार: मैले बाण हानेर भीष्म र द्रोणलाई मार्नेछु!) दोस्रो भ्रम— "भीष्म र द्रोण मारिनेवाला हुन्" (कर्मको भ्रम: मेरा बाणले उनीहरूको अस्तित्व समाप्त हुनेछ!) भगवान् श्रीकृष्णले यी दुवै भ्रमहरूलाई एकै झट्कामा तोडिदिनुहुन्छ: "अर्जुन! तिमी पनि अज्ञानी हौ जो आफूलाई 'मार्नेवाला' सम्झिन्छौ, र ती पनि अज्ञानी हुन् जो आफूलाई 'मर्नेवाला' ठान्छन्। सत्य के हो भने— आत्मा न कहिल्यै कसैलाई मार्छ, न कसैको बाणले कहिल्यै मारिन सक्छ! मृत्यु त केवल पञ्चतत्वको भौतिक पुत्ला (शरीर) को विघटन मात्र हो। तिमी न कसैको प्राण हरण गर्न सक्छौ, न कसैलाई अमर बनाउन सक्छौ। तिमी त केवल प्रकृतिको नियमभित्र एउटा निमित्त मात्र हौ।" यस उपदेशले अर्जुनको काँधबाट 'म मार्नेवाला हुँ' भन्ने भयानक अपराधबोधको भारी सधैंका लागि झारिदियो।

मानव जीवनको धेरैजसो मानसिक तनाव, डिप्रेसन र पश्चात्ताप हाम्रो 'कर्तापनको अहंकार' (Doership) बाट आउँछ। हामी सोच्छौं— "मैले गर्दा यस्तो भयो", "मैले सबैलाई बचाइरहेको छु", वा "मैले गर्दा उसको जीवन बिग्रियो।" हामी आफूलाई संसारको सर्वेसर्वा ठान्छौं। तर सत्य के हो भने— यो विशाल ब्रह्माण्ड हाम्रा व्यक्तिगत चाहनाहरूले चलेको होइन; यो त प्रकृतिका शाश्वत नियमहरू र ईश्वरीय व्यवस्थाद्वारा सञ्चालित छ। जब तपाईं आफूलाई 'सबै थोक गर्ने कर्ता' ठान्न छोडेर, केवल परमात्माको हातको एउटा साधन (निमित्त) बन्नुहुन्छ, तब तपाईंको मनबाट सम्पूर्ण अहंकार, डर र अनावश्यक अपराधबोध हराएर जान्छ।