अध्याय 2 : साङ्ख्ययोग

यो श्लोक हुबहु कठोपनिषद् (१.२.१८) को परम दिव्य महामन्त्र हो, जसलाई भगवान् श्रीकृष्णले साङ्ख्ययोगको मुकुट-रत्नका रूपमा यहाँ प्रस्तुत गर्नुभएको छ। वैदिक दर्शन अनुसार संसारको हरेक भौतिक वस्तुमा ६ वटा विकार (षड्भाव-विकार) हुन्छन्: १. 'जायते' (जन्म लिनु) २. 'अस्ति' (अस्तित्वमा देखिनु) ३. 'वर्धते' (बढ्नु वा ठूलो हुनु) ४. 'विपरिणमते' (बदलिनु वा रूपान्तरण हुनु) ५. 'अपक्षीयते' (जीर्ण हुनु वा खिइनु) ६. 'विनश्यति' (नष्ट हुनु वा मर्नु) भगवान् श्रीकृष्ण घोषणा गर्नुहुन्छ: यो हाडछालाको शरीर यी ६ वटै विकारको अधीनमा छ। शरीर जन्मिन्छ, बढ्छ, बुढो हुन्छ र मर्छ। तर शरीरभित्र बस्ने वास्तविक तत्व (आत्मा): - 'अजः': अजन्मा छ (कहिल्यै जन्मिँदैन) - 'नित्यः': सधैं रहन्छ (समयको कुनै अन्त्य छैन) - 'शाश्वतः': कहिल्यै घट्दैन वा रूप बदल्दैन - 'पुराणः': सबैभन्दा प्राचीन भएर पनि सधैं नित्य-नवीन छ - 'न हन्यते हन्यमाने शरीरे': जब कुरुक्षेत्रको मैदानमा तरबार र बाणले शरीर टुक्रा-टुक्रा भएर ढल्नेछ, त्यतिबेला पनि भित्रको त्यो परम आत्मा अलिकति पनि मारिने छैन! जब मृत्यु नै असम्भव छ भने, अर्जुनको त्यो रुवाबासी कति ठूलो अज्ञान थियो!

यो श्लोक मानव जातिको इतिहासकै सबैभन्दा महान् आध्यात्मिक घोषणापत्र (Manifesto of the Soul) हो। हामी दिनरात डरको साङ्लोमा बाँधिएका हुन्छौं— "मेरो उमेर ढल्कियो, मलाई रोग लाग्यो, मेरो शरीर कमजोर भयो, म एकदिन मर्नेछु।" यही मृत्युको त्रासले मानिसलाई कमजोर, स्वार्थी र कायर बनाउँछ। तर श्रीकृष्ण तपाईंलाई स्मरण गराउनुहुन्छ: ती सबै परिवर्तनहरू केवल तपाईंको बाहिरी लुगा (शरीर) मा भइरहेका छन्। तपाईं जो भित्र साक्षी हुनुहुन्छ, त्यो न कहिल्यै जन्मिएको थियो, न कहिल्यै मर्नेछ (न जायते म्रियते वा कदाचित्)। तपाईं नित्य, शुद्ध, बुद्ध र मुक्त चेतना हुनुहुन्छ। जब तपाईं यो आत्मिक सत्यलाई आफ्नो मुटुमा स्थापित गर्नुहुन्छ, तब संसारको कुनै पनि रोग, बुढ्यौली, वियोग वा मृत्युको भयले तपाईंको आन्तरिक शान्तिलाई कहिल्यै छुन सक्दैन। तपाईं परम निर्भय हुनुहुन्छ।