प्रगति: 0%
अध्याय 2 : साङ्ख्ययोग
साङ्ख्य योग (गीताको पूर्ण सार)
देही नित्यमवध्योऽयं देहे सर्वस्य भारत।
तस्मात्सर्वाणि भूतानि न त्वं शोचितुमर्हसि॥ ३०॥
सरल नेपाली अनुवाद
श्रीभगवान् भन्नुहुन्छ— हे भरतवंशी अर्जुन! सबै प्राणीहरूको शरीरभित्र बास गर्ने यो देही (आत्मा) सधैं अवध्य (कसैद्वारा पनि मार्नै नसकिने) छ। तसर्थ कुनै पनि प्राणीका निम्ति तिमीले यसरी शोक गर्नु किमार्थ उचित छैन।
महाभारतको परिस्थिति
साङ्ख्ययोगको दिव्य उपसंहार— 'अवध्योऽयं देही'
श्लोक ११ देखि सुरु भएको साङ्ख्ययोग (ज्ञानयोग र आत्म-तत्व) को परम उपदेश यहाँ श्लोक ३० मा आएर आफ्नो भव्य निष्कर्षमा पुग्छ।
श्रीकृष्ण अर्जुनलाई सम्पूर्ण साङ्ख्य दर्शनको सार एउटै वाक्यमा सुम्पनुहुन्छ:
"हे भारत! भीष्म हुन् वा द्रोण, पाण्डव हुन् वा कौरव, मित्र हुन् वा शत्रु— संसारका सम्पूर्ण ८४ लाख योनि र सबै प्राणीहरूको बाहिरी शरीरभित्र जो देही (आत्मा) विराजमान छ, त्यो नित्य अवध्य छ! त्यसलाई कसैले मार्न सक्दैन।
जब कोही मर्दै मर्दैन, कसैको अस्तित्व कहिल्यै समाप्त हुँदैन भने, तिम्रो मनमा पलाएको यो मोह, यो कायरता र यो रुवाबासीको कुनै पनि औचित्य छैन! अब शोकको पर्दा च्यातेर आफ्नो क्षत्रिय धर्मको पालना गर्न तत्पर होऊ!"
यसरी श्रीकृष्णले अर्जुनको पहिलो भ्रम— "प्रियजनहरूको मृत्यु हुनेछ" भन्ने भयलाई आत्म-तत्वको अकाट्य ज्ञानद्वारा समूल नष्ट गरिदिनुभयो।
आफ्नो जीवनमा प्रयोग
शोक र निराशाको अन्तिम अन्त्य
यो श्लोक हाम्रो व्यक्तिगत जीवनको 'महाभारत' का लागि सबैभन्दा ठूलो सान्त्वना र शक्ति हो।
हाम्रो जीवनमा निराशा, डिप्रेसन र शोक तब उत्पन्न हुन्छ जब हामी आफूलाई वा अरूलाई केवल नश्वर शरीर र सांसारिक सम्बन्धको सीमामा हेर्दछौं।
तर जब हामीलाई यो बोध हुन्छ कि:
१. सबैको भित्र एउटै नित्य, अवध्य चैतन्य विराजमान छ।
२. संसारमा कुनै पनि परिस्थिति वा व्यक्तिले हाम्रो वास्तविक सत्तालाई नष्ट गर्न सक्दैन।
३. हाम्रो यात्रा अनन्त छ, र हरेक परिस्थिति केवल एक अनुभवको माध्यम हो।
तब मनबाट सधैंका लागि शोक, हीनताबोध र भय हट्छ। हामी एक निर्भीक, ऊर्जावान् र कर्तव्यनिष्ठ योद्धा बनेर जीवनको मैदानमा उभिन सक्छौं।
व्यावहारिक सूत्र :
कसैको प्रति पनि व्यर्थको शोक, ईर्ष्या वा भय नराख्नुहोस्। सबैको अन्तर्यमा त्यही नित्य अवध्य आत्मा विद्यमान छ। आफ्नो कर्तव्यलाई भगवान्को पूजा सम्झेर साहसका साथ अगाडि बढ्नुहोस्।