अध्याय 2 : साङ्ख्ययोग

यो सम्पूर्ण गीताको सर्वाधिक क्रान्तिकारी श्लोकहरूमध्ये एक हो। श्रीकृष्ण स्वयं सनातन धर्मका संवाहक भएर पनि भन्नुहुन्छ: "वेदका कर्मकाण्डहरू प्रकृतिका तीन गुण (सत्त्व, रजस्, तमस्) को दायरामा मात्र सीमित छन्। तर हे अर्जुन! तिम्रो लक्ष्य यी तीन गुणको कारागारमा घुमिरहनु होइन; तिम्रो लक्ष्य यी गुणहरूभन्दा माथि उठेर 'गुणातीत' बन्नु हो! तिमीलाई श्रीकृष्णले पाँचवटा सूत्र दिनुभयो: १. 'निस्त्रैगुण्यः भव': तीनै गुणभन्दा माथि उठ। २. 'निर्द्वन्द्वः': लाभ-हानि, सुख-दुःखका द्वन्द्वबाट मुक्त होऊ। ३. 'नित्यसत्त्वस्थः': सदा विशुद्ध आत्म-चेतनामा बस। ४. 'निर्योगक्षेमः': 'नयाँ के पाउने' (योग) र 'पाएको कसरी जोगाउने' (क्षेम) भन्ने भौतिक चिन्ताबाट मुक्त होऊ। ५. 'आत्मवान्': केवल आफ्नो परम आत्म-तत्वमा दृढ होऊ!"

हाम्रो सम्पूर्ण जीवन दुईवटा चिन्तामा सकिन्छ: १. 'योग': मसँग जे छैन त्यो कसरी पाउने? (नयाँ घर, नयाँ गाडी, पदोन्नति)। २. 'क्षेम': मसँग जे छ त्यसलाई कसरी जोगाउने? (धन, इज्जत, सम्बन्ध सुरक्षित राख्ने त्रास)। हामी सधैं यही 'योग-क्षेम' को तनावमा बाँधिएका हुन्छौं। श्रीकृष्ण भन्नुहुन्छ— 'निर्योगक्षेम आत्मवान्'। - जब तपाईं परमात्मा र आफ्नो कर्तव्यमा समर्पित हुनुहुन्छ, तब तपाईंको पालनपोषण र सुरक्षाको सम्पूर्ण जिम्मेवारी प्रकृतिको हातमा जान्छ। - तपाईं बाहिरी अभाव र सुरक्षाको त्रासबाट मुक्त हुनुहुन्छ र आफ्नै भित्री पूर्णता (आत्मवान्) मा रमाउनुहुन्छ।