अध्याय 2 : साङ्ख्ययोग

उपनिषद् (बृहदारण्यक ३.८.१०) मा भनिएको छ— "यो वा एतदक्षरं गार्ग्यविदित्वास्माल्लोकात्प्रैति स कृपणः" अर्थात् जो आत्मज्ञान नपाई केवल सांसारिक फलको लोभमा मर्दछ, त्यो कंगाल (कृपण) हो। श्रीकृष्ण अर्जुनलाई चेतावनी दिनुहुन्छ: "अर्जुन! जब मानिस केवल नतिजा, लाभ र फाइदाको लोभले काम गर्छ, ऊ भिखारीजस्तै बन्दछ— ऊ परिस्थितिको दयामा बाँचिरहेको हुन्छ। यदि नतिजा राम्रो आयो भने खुसी हुन्छ, नराम्रो आयो भने रुन्छ। यस्तो मानिस जतिसुकै धनी भए पनि भित्री रूपमा 'कृपण' (दीन-हीन कंगाल) हो! तर जसले कर्मलाई आफ्नो स्वधर्म र ईश्वरको सेवा ठानेर गर्छ, ऊ वास्तविक सम्राट हो। त्यसैले तिमी फलको लोभमा नझर, बुद्धियोगको सर्वोच्च स्तरमा बस!"

हाम्रो समाजमा अधिकांश सम्बन्ध र कामहरू 'लेनदेन' (Transactional) मा आधारित हुन्छन्: - "म यो काम गर्छु, तर यसले मलाई के फाइदा हुन्छ?" - "मैले तिमीलाई माया गरेँ, बदलामा तिमीले मलाई के दियौ?" जब हामी हरेक पाइलामा केवल प्रतिफल (Return on Investment) मात्र खोज्छौं: - हामी निरन्तर असुरक्षित र आश्रित हुन्छौं। - हाम्रो आनन्द अरूको हातमा धितो हुन्छ। श्रीकृष्ण भन्नुहुन्छ: आफूलाई 'कृपण' नबनाउनुहोस्। दाता बन्नुहोस्, भिखारी होइन। आफ्नो कर्मलाई यति निःस्वार्थ र प्रेमपूर्ण बनाउनुहोस् कि कर्म गर्नु नै आफैंमा सबैभन्दा ठूलो पुरस्कार बनोस्।