अध्याय 2 : साङ्ख्ययोग

अर्जुनको दोस्रो प्रश्न थियो— 'स्थितधीः किं प्रभाषेत' (स्थितप्रज्ञको भावनात्मक स्वभाव र वाणी कस्तो हुन्छ?)। श्रीकृष्ण यहाँ व्यक्तिको भावनात्मक परिपक्वता (Emotional Quotient - EQ) को सर्वोच्च शिखर उद्घाटन गर्नुहुन्छ: १. 'दुःखेष्वनुद्विग्नमनाः': जब जीवनमा ठूलो विपत्ति, रोग वा वियोग आउँछ, उसको मनमा कुनै आत्तिने, गुनासो गर्ने वा निराशामा डुब्ने 'उद्वेग' (Anxiety/Depression) हुँदैन। ऊ शान्त भएर समाधान खोज्छ। २. 'सुखेषु विगतस्पृहः': जब अनुकूल परिस्थिति, धन वा सफलता मिल्छ, ऊ अहंकारले मात्तिँदैन, न त त्यो सुख कहिल्यै नसकियोस् भनेर टाँसिन्छ। ३. 'वीतरागभयक्रोधः': - 'राग' (Attachment): कसैप्रति अन्धो मोह छैन। - 'भय' (Fear): मृत्यु वा गुम्ने कुनै डर छैन। - 'क्रोध' (Anger): जब इच्छा टुक्रिन्छ तब आउने विषालु रिस छैन। यी तीनै विकारहरू समाप्त भएको महापुरुष नै सच्चा स्थितप्रज्ञ मुनि हो!

हाम्रो जीवनलाई बिगार्ने तीनवटा मुख्य राक्षस हुन्: १. राग (अन्धो मोह र आसक्ति) २. भय (भविष्यको असुरक्षा र डर) ३. क्रोध (अपेक्षा अनुसार नहुँदा आउने रिस) यी तीन आपसमा जोडिएका छन्: - जब तपाईं कुनै वस्तु वा मानिससँग टाँसिनुहुन्छ (राग), - तब उसलाई गुमाउने डर पैदा हुन्छ (भय), - र जब बाटोमा कुनै अवरोध आउँछ, तब भयानक रिस उठ्छ (क्रोध)। स्थितप्रज्ञ बन्नु भनेको भावनाहीन हुनु होइन; यसको अर्थ हो— आफ्ना भावनाहरूको मालिक बन्नु। सुख र दुःख दुवै जीवनका पाहुना हुन्; तिनीहरूलाई साक्षी भावले हेर्नुहोस्।