अध्याय 2 : साङ्ख्ययोग

श्रीकृष्ण अर्जुनको पहिलो प्रश्न ('का भाषा'— स्थितप्रज्ञको परिभाषा के हो?) को उत्तर यस श्लोकमा दिनुहुन्छ। भगवान् दुईवटा मूलभूत लक्षण बताउनुहुन्छ: १. 'प्रजहाति यदा कामान् सर्वान् मनोगतान्': कामनाहरू शरीरमा होइन, 'मन' मा बस्छन्। जबसम्म मनमा बाहिरी वस्तु, पद र व्यक्तिको भिख माग्ने तृष्णा हुन्छ, तबसम्म बुद्धि स्थिर हुन सक्दैन। स्थितप्रज्ञले ती सम्पूर्ण मनोगत कामनाहरूको अन्त्य गरिदिन्छ। २. 'आत्मन्येवात्मना तुष्टः': कामना त्यागेपछि के ऊ सुक्खा, उदास र निराश हुन्छ? बिल्कुल होइन! उसले बाहिरी वस्तुको इच्छा किन छोड्यो? किनभने उसले आफ्नै भित्र परमानन्दको अनन्त मूल फेला पार्‍यो! जसले आफ्नै आत्मामा परमतत्वको अमृत चाखिसक्यो, उसलाई संसारको नक्कली मिठाईको कुनै लोभ हुँदैन। ऊ आफैंमा पूर्ण सन्तुष्ट (Self-Contented) हुन्छ। यस्तो महापुरुष नै स्थितप्रज्ञ हो!

हाम्रो जीवनको मुख्य समस्या के हो? हामी आफूलाई अपूर्ण ठान्दछौं, र त्यो भित्री खालीपन (Emptiness) भर्न बाहिर दौडिन्छौं: - "यो नयाँ गाडी पाएपछि म खुसी हुनेछु।" - "त्यो मानिसले मेरो प्रशंसा गर्‍यो भने म पूर्ण हुनेछु।" यो अरूमाथि निर्भर भएको 'भिखारी मन' हो। तर श्रीकृष्णको स्थितप्रज्ञ: - ऊ खुसी खोज्न बाहिर जाँदैन; ऊ भित्रबाटै यति धेरै भरिएको (Fulfilled) हुन्छ कि ऊ जहाँ जान्छ, त्यहाँ शान्ति र आनन्द बाँड्दछ। - जब तपाईं आफ्नै साक्षी चैतन्यसँग जोडिनुहुन्छ, तपाईं बाहिरी परिस्थितिको दास बन्न छोड्नुहुन्छ।