अध्याय 2 : साङ्ख्ययोग

श्रीकृष्णले श्लोक ५३ मा भन्नुभएको थियो कि जब तिम्रो बुद्धि समाधिमा अचल हुनेछ, तब तिमीले योग प्राप्त गर्नेछौ। यो सुनेर अर्जुनको मनमा एक परम आदर्श महापुरुषको चित्र कोरिन्छ। अर्जुन कुनै काल्पनिक वा सिद्धान्तको कुरा मात्र चाहँदैनन्; उनी एक जीवित, जाग्रत महापुरुषको प्रत्यक्ष आचरण र लक्षण देख्न चाहन्छन्। त्यसैले अर्जुनले चारवटा गहन व्यावहारिक प्रश्नहरू सोध्नुहुन्छ: १. 'का भाषा': स्थितप्रज्ञको परिभाषा र लक्षण के हो? ऊ भित्रबाट कस्तो हुन्छ? २. 'किं प्रभाषेत': जब अरूले उसलाई गाली गर्छन् वा प्रशंसा गर्छन्, ऊ कसरी बोल्छ? ३. 'किमासीत': जब संसारका बाहिरी प्रलोभनहरू आउँछन्, ऊ कसरी आफ्नो भित्री शान्तिमा स्थिर भएर बस्छ? ४. 'व्रजेत किम्': ऊ यस संसारका हजारौं कर्म र सम्बन्धहरूका बीचमा कसरी चल्छ र व्यवहार गर्छ? यहाँबाट श्रीमद्भगवद्गीताको सर्वाधिक पूजनीय र विख्यात 'स्थितप्रज्ञ दर्शन' (Verses 54-72) सुरु हुन्छ।

हाम्रो जीवनमा हामीलाई कुनै सिद्धान्त (Theory) मात्र बुझेर पुग्दैन; हामीलाई त्यो सिद्धान्तलाई जीवनमा उतारेको 'रोल मोडेल' (Role Model) चाहिन्छ। अर्जुनको यो प्रश्न वास्तवमा हाम्रो आफ्नै प्रश्न हो: - एक पूर्ण सन्तुलित र तनावमुक्त मानिसको जीवनशैली कस्तो हुन्छ? - उसले संकटको घडीमा कसरी प्रतिक्रिया (Response) दिन्छ? - ऊ संसारको बीचमा रहेर पनि कसरी शान्त रहन्छ? श्रीकृष्णले अब दिने जवाफहरू कुनै पनि साधक, विद्यार्थी, वा कर्मयोगीका निम्ति मानसिक सन्तुलन र आत्म-साक्षात्कारको सर्वोच्च मार्गदर्शक हुन्।