अध्याय 2 : साङ्ख्ययोग

यहाँ अर्जुनको मन चरम अन्योल र द्विविधा (Dilemma) को भूमरीमा फसेको छ। अर्जुन भन्छन्— "मलाई अब केही थाहा छैन, कुन बाटो सही हो (कतरन्नो गरीयो)? यदि हामीले यो युद्ध जित्यौं भने आफ्ना दाजुभाइ, गुरु र बाजेहरूको रगत बग्नेछ, जसलाई मारेर हामी बाँच्न पनि चाहन्नौं (न जिजीविषामः)। र यदि हामी युद्ध नगरी पछि हटेर उनीहरूले हामीलाई जिते भने पनि अधर्म र अन्यायी दुर्योधनको शासन चल्नेछ। हामी जितौं कि हारौं? दुवैतर्फ केवल विनाश मात्र देखिन्छ!" जब कुनै व्यक्ति यस्तो मोडमा पुग्छ जहाँ उसलाई आफ्ना दुवै विकल्पहरू गलत लाग्छन्, तब उसको बुद्धि पूर्ण रूपमा काम गर्न छोड्छ। अर्जुनको आफ्नै तर्क र बौद्धिक अहंकार अब पूर्ण रूपमा थाकिसकेको छ। यहीँबाट अर्जुनले आफ्नो अहंकार त्यागेर साक्षात् श्रीकृष्णलाई गुरु मान्ने तयारी गर्छन्।

आधुनिक मनोविज्ञानमा यस अवस्थालाई 'Decision Paralysis' भनिन्छ— जब मानिसका अगाडि आएका सबै विकल्पहरू तनावपूर्ण र पीडादायी देखिन्छन्, तब मानिस कुनै पनि निर्णय लिन नसकेर शून्य अवस्थामा पुग्छ। हामी प्रायः सोच्छौं कि हाम्रो आफ्नै बुद्धिले सबै कुराको समाधान निकाल्न सक्छ। तर जीवनमा यस्ता मोडहरू आउँछन् जहाँ हाम्रो तर्क, हाम्रो शिक्षा र हाम्रो अनुभव सबै असफल हुन्छन्। यस्तो बेला जिद्दी गरेर गलत निर्णय लिनुहुँदैन। जब आफ्नै बुद्धिले बाटो देखाउन सक्दैन (न चैतद्विद्मः), तब आफ्नो अहंकार बिसाएर आफूभन्दा ज्ञानी, अनुभवी र पवित्र चेतना (सद्गुरु) को अगाडि आत्मसमर्पण गर्नुपर्छ। अर्जुनले त्यही बुद्धिमत्तापूर्ण कदम चाल्न लागेका छन्।