अध्याय 2 : साङ्ख्ययोग

यो सम्पूर्ण श्रीमद्भगवद्गीताको सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण 'मोड' (Turning Point) हो। अहिलेसम्म श्रीकृष्ण र अर्जुन साथी-साथी (सखा) थिए। अर्जुनले श्रीकृष्णलाई रथका घोडाहरू हाँक्ने सारथिको रूपमा आदेश दिँदै भन्थे— "सेनयोरुभयोर्मध्ये रथं स्थापय मेऽच्युत" (मेरो रथ त्यहाँ लगेर राख!)। तर यहाँ पहिलोपटक अर्जुनले आफ्नो सम्पूर्ण बौद्धिक अहंकार, वीरताको घमण्ड र व्यक्तिगत तर्कहरू त्यागेर श्रीकृष्णको पाउमा आफ्नो शिर राख्छन्। अर्जुन चारवटा असाधारण सत्यहरू स्वीकार गर्छन्: १. 'कार्पण्यदोषोपहतस्वभावः': म वीर होइन, म कायरता र दीनताको सिकार भएको छु। २. 'धर्मसंमूढचेताः': मेरो आफ्नै बुद्धिले काम गर्न छोड्यो, मलाई मेरो कर्तव्य के हो थाहा छैन। ३. 'यच्छ्रेयः स्यान्निश्चितं ब्रूहि': मलाई सस्तो सान्त्वना होइन, मेरो आत्माको निश्चित कल्याण (श्रेय) केमा छ, त्यो भनिदिनुहोस्। ४. 'शिष्यस्तेऽहं शाधि मां त्वां प्रपन्नम्': "म अब तपाईंको साथी होइन, तपाईंको समर्पित शिष्य हुँ। म तपाईंको शरणमा परेको छु, मलाई बाटो देखाउनुहोस्!" यही क्षणबाट गीताको उपदेश सम्भव भयो। जबसम्म अर्जुन आफ्नै तर्कमा लडिरहेका थिए, कृष्ण मौन हुनुहुन्थ्यो। जब अर्जुन 'शिष्य' बने, तब मात्र कृष्ण 'जगद्गुरु' बनेर बोल्न थाल्नुभयो।

जबसम्म मानिस आफूलाई 'म धेरै जान्दछु, म सबै कुरा सम्हाल्न सक्छु' भन्ने भ्रममा रहन्छ, तबसम्म साक्षात् ईश्वर अगाडि भए पनि उसले केही सिक्न सक्दैन। ज्ञानको पहिलो ढोका नै आफ्नो अज्ञान र कमजोरीलाई स्वीकार्नु हो। अर्जुन संसारकै सर्वश्रेष्ठ धनुर्धर थिए, तर जब उनले देखे कि जीवनको गहिरो संकटको अगाडि उनको गाण्डीव धनुष र बुद्धि दुवै काम नलाग्ने भए, तब उनले कुनै हिचकिचाहट बिना अहंकार त्यागेर भने— "शिष्यस्तेऽहं शाधि मां त्वां प्रपन्नम्" (म तपाईंको शिष्य हुँ, मलाई सिकाउनुहोस्)। सच्चा गुरु वा ज्ञान तब मात्र प्राप्त हुन्छ, जब तपाईं आफ्नो खाली भाँडो लिएर उपस्थित हुनुहुन्छ। यदि तपाईं पहिले नै आफ्ना पूर्वाग्रह र अहंकारले भरिनुभएको छ भने परमात्माले पनि तपाईंलाई केही दिन सक्नुहुन्न। जीवनमा जब जब बाटो हराउँछ, तब अर्जुन जस्तै आफ्ना झूटा तर्कहरू बिसाएर सच्चा शिष्य बन्न सिक्नुहोस्।