अध्याय 2 : साङ्ख्ययोग

अर्जुनले यहाँ सांसारिक तथा पारलौकिक सुखको चरम सीमाको विश्लेषण गरेका छन्। मानिसले संसारमा के खोज्छ? १. 'असपत्नमृद्धं राज्यम्': पृथ्वीमा कुनै शत्रु नभएको, अथाहा धन-सम्पत्तिले भरिएको निष्कण्टक साम्राज्य २. 'सुराणामपि चाधिपत्यम्': स्वर्गको राजा इन्द्र बन्ने अखण्ड आधिपत्य अर्जुन भन्छन्— "हे कृष्ण! यदि कसैले मलाई आजै सिङ्गो पृथ्वीको राजा र स्वर्गको इन्द्र नै बनाइदियो भने पनि, मेरो मनभित्र दन्किरहेको यो आगो, मेरा सम्पूर्ण इन्द्रियहरूलाई भित्रभित्रै सुकाइदिने यो भयानक विषाद (शोकमुच्छोषणमिन्द्रियाणाम्) कुनै भौतिक उपलब्धिले मेटिन सक्दैन!" यसले देखाउँछ कि अर्जुन कुनै सामान्य राजनीतिक सम्झौता वा सस्तो धन-दौलतका लागि लडिरहेका थिएनन्। उनी यस्तो आत्मिक संकटमा पुगिसकेका थिए जसको समाधान केवल साक्षात् परब्रह्म श्रीकृष्णको अध्यात्म-ज्ञानबाट मात्र सम्भव थियो।

आजको आधुनिक मानिसले सोच्छ कि धेरै बैंक ब्यालेन्स, ठूलो पद, विलासी गाडी वा सामाजिक प्रतिष्ठा पाएपछि उसका सबै मानसिक तनाव, चिन्ता र डिप्रेसन समाप्त हुनेछन्। तर संसारकै सबैभन्दा धनी, चर्चित र शक्तिशाली मानिसहरू पनि भित्री छटपटी र डिप्रेसनको सिकार बनिरहेका छन्। किन? किनभने बाहिरी धन-सम्पत्तिले बाहिरी अभाव मेटाउन सक्छ, तर मनभित्रको आध्यात्मिक शून्यता र अज्ञानलाई मेटाउन सक्दैन। जबसम्म मानिसले आफ्नो वास्तविक आत्म-स्वरूपलाई बुझ्दैन, तबसम्म सिङ्गो पृथ्वी वा स्वर्गको राजा बने पनि उसको भित्री प्यास कहिल्यै मेटिँदैन। आत्माको रोगको उपचार केवल आत्मज्ञानबाट मात्र सम्भव छ, भौतिक प्राप्तिबाट होइन।