अध्याय 2 : साङ्ख्ययोग

महाभारतको सम्पूर्ण युद्ध र विभीषिकाको जड के थियो? केवल दुईवटा कुरा: १. 'अहङ्कार' ('म'— म हस्तिनापुरको राजा हुँ, मेरो इच्छा चल्नुपर्छ)। २. 'ममता' ('मेरो'— यो राज्य मेरो हो, यो सम्पत्ति मेरो हो, पाण्डवहरूलाई सुईको टुप्पो जति पनि जमिन दिन्नँ)। धृतराष्ट्र र दुर्योधन यही 'अहम्' र 'मम' (म र मेरो) को आगोमा जलिरहेका थिए। श्रीकृष्ण अर्जुनलाई मुक्ति र परम शान्तिको अन्तिम सूत्र दिनुहुन्छ: "अर्जुन! जबसम्म तिमी 'म' (अहंकार) र 'मेरो' (ममता) को साङ्लोमा बाँधिन्छौ, तबसम्म शान्ति असम्भव छ। जब तिमी सबै कामनाहरू त्यागी 'निर्मम' (मेरोपनको भ्रमबाट मुक्त) र 'निरहङ्कार' (मपनको अहंकारबाट मुक्त) बनेर कर्तव्यको मैदानमा हिँड्नेछौ, तब तिमीलाई यसै क्षण परम दिव्य शान्ति प्राप्त हुनेछ!"

तपाईं आफ्नो जीवनको कुनै पनि दुःख वा चिन्तालाई सूक्ष्म विश्लेषण गर्नुहोस्; त्यसको फेदमा केवल दुईवटा कुरा भेटिनेछ: १. "कसैले 'म' लाई अपमान गर्‍यो" (अहंकार)। २. "मेरो' धन, मेरो मानिस वा मेरो पद गुम्यो" (ममता)। जब तपाईं यी दुईवटा गाँठो फुकाउनुहुन्छ: - तपाईं संसारमा काम गर्नुहुन्छ तर कुनै अहंकार बिना। - तपाईं सम्बन्धहरूमा प्रेम गर्नुहुन्छ तर कुनै अन्धो स्वामित्व (Possessiveness) बिना। यस अवस्थालाई नै भनिन्छ— सच्चा स्वतन्त्रता र परम आन्तरिक शान्ति।