अध्याय 2 : साङ्ख्ययोग

यो सम्पूर्ण विश्व साहित्यकै सबैभन्दा भव्य र गम्भीर रूपकहरूमध्ये एक हो। श्रीकृष्ण अर्जुनलाई सम्झाउनुहुन्छ: "कल्पना गर अर्जुन, वर्षायाममा गंगा, यमुना, ब्रह्मपुत्रजस्ता ठूला-ठूला नदीहरू आफ्नो सम्पूर्ण बाढी लिएर समुद्रमा खनिन्छन्। तर के समुद्रले आफ्नो किनार नाघेर बाढी ल्याउँछ? के समुद्र विचलित हुन्छ? हुँदैन! ऊ जस्तो छ, त्यस्तै अगाध, गम्भीर र अचल रहन्छ। तर एउटा सानो खाल्डो वा पोखरीमा अलिकति पानी खनियो भने त्यो तुरुन्तै छचल्किन्छ र धमिलो हुन्छ। साधारण मानिस त्यो सानो खाल्डोजस्तो हो— एउटा सानो इच्छा आयो भने ऊ पागल हुन्छ, लोभले छटपटाउँछ। तर स्थितप्रज्ञ महापुरुष त्यो अथाह महासागर हो! संसारका हजारौं भोग र परिस्थितिहरू उसका अगाडि आउँछन्, तर उसको भित्री शान्तिमा एउटा सानो तरङ्ग पनि उठ्दैन। ऊ आफ्नै आत्म-तृप्तिमा सदा परिपूर्ण रहन्छ!"

हाम्रो मन सानो खाल्डोजस्तो छ कि महासागरजस्तो? - यदि कसैले अलिकति प्रशंसा गर्‍यो भने हामी मात्तिन्छौं, गाली गर्‍यो भने सुक्छौं भने— हामी सानो खाल्डो हौं। - तर जब हाम्रो भित्री चेतना महासागरझैं गहिरो बन्छ: संसारका जस्तोसुकै उतारचढाव, सफलता-असफलता र इच्छाहरू आए पनि ती हाम्रो भित्री गहिराइमा शान्त हुन्छन्। बाहिर जस्तोसुकै छाल चले पनि समुद्रको पिँधमा पूर्ण सन्नाटा र शान्ति रहन्छ।