अध्याय 4 : ज्ञानकर्मसंन्यासयोग

दुर्योधनको सम्पूर्ण जीवनको विनाशको मूल कारण 'मत्सर' (ईर्ष्या) थियो। पाण्डवहरूको वैभव, इन्द्रप्रस्थको ऐश्वर्य र उनीहरूको प्रतिष्ठा देखेर दुर्योधन ईर्ष्याको आगोमा दिनरात जलिरहन्थ्यो। उसँग विशाल हस्तिनापुर थियो, तर ईर्ष्याले गर्दा ऊ कहिल्यै सन्तुष्ट भएन। अर्कोतर्फ, युधिष्ठिर र पाण्डवहरू जे प्राप्त हुन्थ्यो त्यसमै सन्तुष्ट रहन्थे, वनमा पनि धर्मपूर्वक प्रसन्न रहन्थे। श्रीकृष्ण अर्जुनलाई भन्नुहुन्छ— यदि तिम्रो मनमा कसैप्रति ईर्ष्या छैन (विमत्सरः), जय र पराजयमा तिमी समान रहन्छौ, भने तिमीले यो घोर युद्ध लडे पनि कुनै पाप वा बन्धनले तिमीलाई छुन सक्दैन।

हाम्रो जीवनमा अशान्तिका चार प्रमुख कारणहरू हुन्छन्: १. अरूसँग तुलना गरेर उत्पन्न हुने ईर्ष्या (मत्सर)। २. जे प्राप्त छ त्यसमा असन्तोष र असीमित अतृप्ति। ३. परिस्थिति अनुकूल हुँदा मात्तिने र प्रतिकूल हुँदा आत्तिने (द्वन्द्व)। ४. सफलतामा घमण्ड र असफलतामा चरम निराशा। जब साधकले यी चारै विकारहरूलाई त्यागेर 'समत्व' (Equanimity) को अभ्यास गर्छ, तब ऊ संसारको कुनै पनि चुनौतीमा अविचलित रहन्छ। यो नै मानसिक स्वतन्त्रताको शिखर हो।