अध्याय 4 : ज्ञानकर्मसंन्यासयोग

अर्जुनको यो प्रश्न अत्यन्तै इमानदार र वैज्ञानिक छ। अर्जुन र श्रीकृष्ण बाल्यकालदेखिका साथी थिए। उनीहरू सँगै खेलेका, सँगै हाँसेका र सँगै हुर्केका थिए। अर्जुनको अगाडि श्रीकृष्ण एउटा हाडछालाको मनुष्य शरीरमा उभिनुभएको थियो। त्यसैले जब श्रीकृष्णले भन्नुभयो— "मैले करोडौं वर्ष पहिले सूर्यदेवलाई यो ज्ञान दिएको थिएँ", तब अर्जुनको तार्किक बुद्धिले हिसाब मिलाउन सकेन: "हे कृष्ण! तिमी र म त एउटै उमेरका हौं। सूर्यदेव त सृष्टिको पहिलो दिनदेखि चम्किरहेका छन्। तिमीले सूर्यलाई ज्ञान दियौ भन्दा मैले कसरी पत्याउने?" यो प्रश्नले अब श्रीकृष्णको सांसारिक मानव रूपको पर्दा हटाएर उहाँको सनातन, अजन्मा र अनन्त ईश्वरीय स्वरूपको ढोका खोल्दैछ।

हामी प्रायः महान् व्यक्तित्व वा सत्यलाई बाहिरी आवरण (Physical Appearance) बाट मात्र मूल्याङ्कन गर्छौं। हामी सोच्छौं: "यो त सामान्य मान्छे हो, मसँगै बस्छ, मसँगै खान्छ, यो कसरी भगवान् वा सिद्ध हुन सक्छ?" हाम्रो भौतिक बुद्धि काल (Time) र स्थान (Space) को सीमामा बाँधिएको छ: - हामी केवल भूत, वर्तमान र भविष्यको सीमित रेखामा सोच्छौं। - तर चेतना र आत्मा समयको सीमाभन्दा पर छ। अर्जुनको संशयले हामीलाई सिकाउँछ कि महान् सत्यलाई बुझ्न आफ्नो सीमित तार्किक अहंकारभन्दा माथि उठेर हेर्नुपर्छ।