अध्याय 1 : आत्मसाक्षात्कारोपदेशः
आत्मसाक्षात्कारको उपदेश
एकं सर्वगतं व्योम बहिरन्तर्यथा घटे। नित्यं निरन्तरं ब्रह्म सर्वभूतगणे तथा॥ २० ॥
नेपाली भावार्थ
जसरी एउटै सर्वव्यापी आकाश माटोको घैँटोको भित्र र बाहिर समान रूपमा व्याप्त हुन्छ (घैँटो बने पनि, रहे पनि वा फुटे पनि आकाश सधैँ अखण्ड रहन्छ); त्यसैगरी नित्य र निरन्तर परब्रह्म परमात्मा सम्पूर्ण प्राणीहरूमा भित्र र बाहिर सर्वत्र परिपूर्ण हुनुहुन्छ।
“Just as the all-pervading space exists both inside and outside a clay pot, so the eternal, unbroken Brahman exists in all beings.”
घैँटो फुटे पनि आकाश कहिल्यै फुट्दैन; शरीर नष्ट भए पनि तिमीभित्रको अनन्त चैतन्य सधैँ अजर र अमर रहन्छ— तिमी नै त्यो परब्रह्म हौ।
१. 'घटाकाश' र 'महाकाश' को अमर वेदान्त दृष्टान्त
अध्याय १ को यो अन्तिम श्लोक उपनिषद र वेदान्तको सबैभन्दा शक्तिशाली दृष्टान्त 'घटाकाश' (घैँटोभित्रको आकाश) र 'महाकाश' (बाहिरको अनन्त आकाश) मा आधारित छ:
- जब कुमालेले माटोको घैँटो बनाउँछ, घैँटोभित्र केही आकाश (खाली ठाउँ) कैद भएको जस्तो देखिन्छ।
- मानिसहरू भन्छन्— "यो घैँटोको आकाश हो (घटाकाश)" र बाहिरको आकाशलाई "ठूलो आकाश (महाकाश)" भन्छन्।
- तर के घैँटोले कहिल्यै आकाशलाई टुक्र्याउन सक्छ?
- घैँटोलाई जहाँसुकै सारे पनि आकाश सर्दैन।
- अनि जब एकदिन त्यो घैँटो फुट्छ, घैँटोभित्रको आकाश कहाँ जान्छ? त्यो कतै जाँदैन, त्यो त पहिलेदेखि नै महाकाशसँग एक थियो, घैँटो फुटेपछि केवल बीचको माटोको पर्खाल मात्र हरायो!
२. सम्पूर्ण प्राणीहरूमा एउटै परमात्मा
- हाम्रो यो शरीर त्यो माटोको घैँटो जस्तै हो।
- शरीरभित्र रहेको चेतना (घटाकाश) र यो सम्पूर्ण ब्रह्माण्डलाई चलाउने परमेश्वर (महाकाश) दुई अलग-अलग होइनन्! ती दुवै एउटै अनन्त आकाश हुन्।
- शरीर जन्मिन्छ, बालकबाट वृद्ध हुन्छ, र एकदिन मृत्यु भएर खरानी हुन्छ।
- घैँटो फुट्यो भन्दैमा आकाश फुट्दैन! शरीर मर्यो भन्दैमा आत्मा मर्दैन!
- त्यसैले अष्टावक्र भन्नुहुन्छ: 'नित्यं निरन्तरं ब्रह्म सर्वभूतगणे तथा'— तिमीमा, ममा, कमिलामा, हात्तीमा— सबैमा त्यही एउटै नित्य परमात्मा अखण्ड रूपमा विराजित हुनुहुन्छ।
३. प्रथम अध्यायको पूर्णता: आत्मसाक्षात्कारको शिखर
यहाँ पुगेर अष्टावक्र गीताको प्रथम अध्याय (आत्मसाक्षात्कारोपदेशः) पूर्ण हुन्छ।
- राजा जनकले सोधेका तीन प्रश्नहरू:
- ज्ञान कसरी हुन्छ?
- मुक्ति कसरी हुन्छ?
- वैराग्य कसरी हुन्छ?
- अष्टावक्रले २० वटै श्लोकहरूमा स्पष्ट प्रमाणित गरिदिनुभयो कि:
- ज्ञान भनेको आफूलाई साक्षी जान्नु हो।
- मुक्ति भनेको अहिले यसै क्षण आफूलाई अकर्ता र नित्यमुक्त मान्नु हो।
- वैराग्य भनेको क्षणिक विषय-भोगहरूलाई विष समान त्यागेर आफ्नै अनन्त आत्म-महासागरमा विश्राम गर्नु हो।
मनन योग्य विचार:
"तिमी न कुनै सानो शरीर हौ, न कुनै सीमित व्यक्ति। तिमी त्यो अनन्त आकाश हौ जसमा हजारौँ ब्रह्माण्डहरू आउँछन् र विलीन हुन्छन्। यही तिम्रो सत्य हो, यही तिम्रो मुक्ति हो।"