अध्याय 1 : आत्मसाक्षात्कारोपदेशः
आत्मसाक्षात्कारको उपदेश
यथैवादर्शमध्यस्थे रूपेऽन्तः परितस्तु सः। तथैवास्मिञ्शरीरेऽन्तः परितः परमेश्वरः॥ १९ ॥
नेपाली भावार्थ
जसरी ऐनामा देखिने प्रतिबिम्बको भित्र र बाहिर चारैतिर स्वयं ऐना नै व्याप्त हुन्छ (ऐनाबिना प्रतिबिम्बको कुनै छुट्टै अस्तित्व हुँदैन); त्यसैगरी यो भौतिक शरीरको भित्र र बाहिर चारैतिर साक्षात् परमेश्वर (परमात्मा) नै पूर्ण रूपमा व्याप्त हुनुहुन्छ।
“Just as a mirror exists both inside and outside the reflection seen within it, so the Supreme Lord exists both inside and outside this body.”
भगवान् कतै टाढा वैकुण्ठ वा कैलाशमा मात्र होइन; तिम्रो शरीरको भित्र, बाहिर र प्रत्येक कण-कणमा साक्षात् परमेश्वर नै परिपूर्ण हुनुहुन्छ।
१. ऐना र प्रतिबिम्बको अद्भुत दृष्टान्त
अष्टावक्रले परमात्मा र जीवको सम्बन्धलाई बुझाउन 'आदर्श' (ऐना/दर्पण) को सुन्दर उदाहरण दिनुभएको छ:
- जब तिमी ऐना अगाडि उभिन्छौ, ऐनाभित्र तिम्रो प्रतिबिम्ब देखिन्छ।
- त्यो प्रतिबिम्ब के हो? प्रतिबिम्बलाई छुँदा तिमीले के भेट्छौ? के त्यहाँ साँच्चै कुनै मान्छे छ? छैन! त्यहाँ त केवल ऐना नै छ।
- त्यो प्रतिबिम्बको भित्र पनि ऐना छ, बाहिर पनि ऐना छ, र त्यो बनेकै ऐनाबाट हो।
- यदि ऐना हटाइदिने हो भने प्रतिबिम्बको कुनै स्वतन्त्र अस्तित्व बाँकी रहँदैन।
२. शरीरको भित्र र बाहिर परमेश्वर नै हुनुहुन्छ
त्यसैगरी यो शरीर र संसार एउटा प्रतिबिम्ब जस्तै हो।
- अज्ञानी मानिस सोच्छ— "भगवान् मेरो शरीरभित्र कतै सानो मुटुमा बस्नुभएको छ" वा "म मरेपछि मात्र भगवान् भेट्न जान्छु।"
- तर अष्टावक्र भन्नुहुन्छ: 'अन्तः परितः परमेश्वरः'
- परमात्मा तिम्रो मुटुभित्र पनि हुनुहुन्छ, तिम्रो छालाभन्दा बाहिर पनि हुनुहुन्छ, तिम्रो श्वास-प्रश्वासमा पनि हुनुहुन्छ र यो सम्पूर्ण अन्तरिक्षमा पनि हुनुहुन्छ।
- जसरी माटोको भाँडोको भित्र पनि माटो हुन्छ र बाहिर पनि माटो हुन्छ, त्यसैगरी तिमी परमात्माको अनन्त महासागरभित्र पौडी खेलिरहेका छौ।
३. भय र एक्लोपनको अन्त्य
जब तिमीलाई बोध हुन्छ कि परमेश्वर तिम्रो बाहिर र भित्र चारैतिर विद्यमान हुनुहुन्छ:
- तिमी कहिल्यै एक्लो अनुभव गर्दैनौ।
- तिमीलाई कुनै कुराको भय रहँदैन।
- तिमीले देख्ने हरेक प्राणी, रुख, बिरुवा, ढुङ्गा-माटोमा केवल त्यही एउटै परमेश्वरको अनुपम उपस्थिति अनुभव हुन्छ।
मनन योग्य विचार:
"तिमी भगवान् खोज्न मन्दिर-मस्जिद धाउनु पर्दैन। आँखा खोलेर हेर, बाहिर उहाँ नै हुनुहुन्छ; आँखा चिम्लिएर हेर, भित्र पनि उहाँ नै हुनुहुन्छ।"