अध्याय 1 : आत्मसाक्षात्कारोपदेशः
आत्मसाक्षात्कारको उपदेश
अहं कर्तेत्यहंकारमहाकृष्णाहिदंशितः। नाहं कर्तेति विश्वासामृतं पीत्वा सुखी भव॥ ८ ॥
नेपाली भावार्थ
‘म कर्ता हुँ’ (मैले यो गरेँ वा म गर्दैछु) भन्ने अहङ्काररूपी विशाल कालो सर्पले तिमीलाई डसेको छ। ‘म कर्ता होइन’ भन्ने दृढ निश्चयको दिव्य अमृत पिएर तिमी अहिल्यै परम सुखी होऊ।
“You have been bitten by the great black serpent of the ego: 'I am the doer.' Drink the nectar of the faith 'I am not the doer,' and be happy.”
मैले गरेँ भन्ने अहङ्कार विष समान मानिसलाई जलाउँछ; सबै कार्य प्रकृतिको नियममा भइरहेको छ र म साक्षी मात्र हुँ भन्ने बोध नै जीवनको साँचो अमृत हो।
१. 'अहङ्कार-महाकृष्णाहि' - अहङ्कारलाई कालो सर्प किन भनियो?
अष्टावक्रले अहङ्कारलाई 'महाकृष्णाहि' (अत्यन्त भयानक र कालो विषालु सर्प) को उपमा दिनुभएको छ।
किन?
- जब कुनै मानिसलाई कालो विषालु सर्पले डस्छ, उसको शरीरभरि विष फैलिन्छ र उसको चेत हराउँछ।
- त्यसैगरी जब मानिसको मनमा 'म कर्ता हुँ' (I am the doer) भन्ने अहङ्कार पस्छ, त्यो अहङ्काररूपी विषले मानिसको सम्पूर्ण विवेक र शान्तिलाई नष्ट गरिदिन्छ।
- सफलता मिल्दा मानिस अहङ्कारले फुल्छ, असफलता मिल्दा हीनताबोध र निराशामा डुब्छ।
- "मैले यति ठूलो काम गरेँ", "मेरो कारणले यो भयो", "मैले परिवार पालेको छु"— यो सोच नै मानिसको जीवनको सबैभन्दा ठूलो तनाव, चिन्ता र दुःखको मूल कारण हो।
२. 'नाहं कर्ता' - अकर्ता भावको परम अमृत
सर्पको विष काट्न अमृत वा औषधिको आवश्यकता पर्दछ।
अष्टावक्रले त्यो महा-विषको अचूक औषधि बताउनुहुन्छ:
'नाहं कर्तेति विश्वासामृतं पीत्वा सुखी भव'
अर्थात्— "म कुनै कामको कर्ता होइन" भन्ने सत्यलाई आफ्नो भित्री हृदयमा अमृत जस्तै पिऊ!
यसको गहिरो अर्थ के हो? के यसको अर्थ हात बाँधेर अल्छी भएर बस्नु हो?
बिल्कुलै होइन!
- जब रुखमा फल लाग्छ, रुखले भन्दैन कि "मैले फल फलाएँ।" त्यो प्रकृतिको जल, माटो र घामको स्वाभाविक नियमले फल्छ।
- तिम्रो मुटु धड्किरहेको छ, श्वास चलिरहेको छ, पाचन भइरहेको छ— के तिमीले प्रयास गरेर चलाएका हौ? होइन, यो अनन्त चैतन्यको सत्तामा आफैँ भइरहेको छ।
- त्यसैगरी हात, गोडा, इन्द्रिय र मनले गर्ने सम्पूर्ण कर्महरू प्रकृतिको विधान अनुसार भइरहेका छन्।
- जब तिमीले "मैले गरेँ" भन्ने झूटा दावा छोडिदिन्छौ, तिम्रो टाउकोबाट सम्पूर्ण संसारको भारी खस्छ।
३. सुखी हुने सहज उपाय
जसरी रेलमा यात्रा गर्ने मानिसले आफ्नो भारी टाउकोमा बोकिरह्यो भने ऊ मूर्ख कहलिन्छ— किनकि भारी उसले बोके पनि नबोके पनि रेलले नै बोकिरहेको हुन्छ!
त्यसैगरी यो सम्पूर्ण ब्रह्माण्डलाई परमात्माको महाशक्तिले चलाइरहेको छ।
- तिमी केवल एक निमित्त हौ, एक साक्षी हौ।
- जब तिमी भन्छौ— "म कर्ता होइन, प्रभु/प्रकृति नै कर्ता हो, म त केवल हेर्ने साक्षी हुँ", तब तत्क्षण तिम्रो हृदय परम विश्राम र शान्तिले भरिन्छ।
मनन योग्य विचार:
"जति बेला तिमी 'मैले गरेँ' भन्छौ, तिमी बन्धनमा पर्छौ। जति बेला तिमी 'सबै भइरहेको छ, म त साक्षी मात्र हुँ' भन्छौ, तिमी मुक्त हुन्छौ। अकर्ता हुनु नै परम विश्राम हो।"