अध्याय 15 : तत्त्वोपदेशः
तत्त्वज्ञानको उपदेश
एकस्मिन्नव्यये शान्ते चिदाकाशेऽमले त्वयि। कुतो जन्म कुतो कर्म कुतोऽहंकार एव च॥ १३ ॥
नेपाली भावार्थ
एकमात्र, अविनाशी, परम शान्त, निर्मल र अनन्त चैतन्य रूपी आकाश स्वरूप तिमीभित्र जन्म कहाँबाट हुन सक्छ? कर्म कहाँबाट आउन सक्छ? र अहङ्कार ('म' भन्ने झूटा भाव) नै कहाँबाट सम्भव हुन सक्छ? यी सबै त केवल भ्रम मात्र हुन्!
“In you—who are the one, imperishable, tranquil, taintless Space of Pure Consciousness—whence can there be birth, whence can there be karma, and whence indeed can there be the ego?”
जहाँ आकाश जस्तै शुद्ध र निर्मल चेतना मात्र छ, त्यहाँ जन्म, कर्म र अहङ्कारको कुनै वास्तविक अस्तित्व नै छैन। यी सबै भ्रम हुन् जसको सत्यमा कुनै ठाउँ छैन।
१. चिदाकाश: चैतन्यको अनन्त आकाश
भौतिक आकाश (Physical Space) कस्तो छ?
- त्यसमा धुवाँ, बादल, जहाज वा वर्षा हुन्छ; तर आकाश कहिल्यै भिज्दैन, कहिल्यै जल् Corvैन र कहिल्यै फोहोर हुँदैन।
अष्टावक्र भन्नुहुन्छ:
तिमी भौतिक आकाशभन्दा पनि सूक्ष्म 'चिदाकाश' (चैतन्यको आकाश) हौ!
तिम्रो स्वरूप कस्तो छ?
- एकस्मिन्: तिमी बाहेक दोस्रो केही छैन।
- अव्यये: तिम्रो कहिल्यै विनाश हुँदैन।
- शान्ते: तिमीभित्र कुनै हलचल वा अशान्ति छैन।
- अमले: तिमीमा कुनै पाप, पुण्य वा कर्मको मैलो लाग्नै सक्दैन।
२. तीनवटा असम्भव कुराहरू
यस्तो विशुद्ध चिदाकाशभित्र:
- कुतो जन्म: जो नित्य छ, उसको जन्म कसरी हुन सक्छ? कसले जन्माउने?
- कुतो कर्म: जो निराकार र असंग छ, उसले के कर्म गर्ने? कसका लागि गर्ने?
- कुतोऽहंकारः: जहाँ अरू कोही छँदै छैन, त्यहाँ "म फलाना हुँ" भन्ने अहङ्कार कसरी जन्मने?
३. भ्रमको जरो उखेलिनु
यी तीनवटै कुरा (जन्म, कर्म, अहङ्कार) केवल सपना जस्तै अज्ञानको अवस्थामा मात्र सत्य लाग्छन्।
जब ज्ञानको आँखा खुल्छ, तब देखिन्छ कि यी कहिल्यै थिए नै!
केवल एकमात्र शुद्ध ब्रह्म मात्र विद्यमान थियो, छ र सधैँ रहनेछ।
मनन सूत्र:
"म निर्मल चिदाकाश हुँ; ममा न कहिल्यै जन्म भयो, न कुनै कर्म छ, न कुनै अहङ्कार।"