अध्याय 15 : तत्त्वोपदेशः
तत्त्वज्ञानको उपदेश
यत्त्वं पश्यसि तत्रैकस्त्वमेव प्रतिभाससे। किं पृथक् भासते स्वर्णात् कटकाङ्गदनूपुरम्॥ १४ ॥
नेपाली भावार्थ
तिमीले यस संसारमा जे-जति दृश्यहरू देख्छौ, ती सबैमा एकमात्र तिमी (तिम्रै आत्मचेतना) नै अनेक रूप धारण गरेर चम्किरहेका छौ! के सुनबाट बनेका बाला (कङ्कण), बाजुबन्द र पायलहरू सुनभन्दा अलग हुन सक्छन् र? कदापि सक्दैनन्!
“Whatever you perceive, in all of that you alone shine forth as the One. Can bracelets, armlets, and anklets ever appear separate from the gold of which they are made?”
जसरी सुनले अनेक गहनाको रूप लिन्छ तर वास्तवमा सुन नै रहन्छ, त्यसैगरी तपाईंको एकमात्र आत्मा नै सारा संसारका मानिस, चराचर र दृश्य बनेर चम्किरहेको छ। देख्ने र देखिने सबै एउटै हो।
१. सुन र गहनाको प्रसिद्ध वेदान्त दृष्टान्त
अष्टावक्र यहाँ उपनिषद्को सबैभन्दा प्रिय र प्रत्यक्ष उदाहरण दिनुहुन्छ:
- एउटा सुनको टुक्राबाट कालिगढले के बनाउँछ?
- हातमा लगाउने बाला (कटक)
- पाखुरामा लगाउने बाजुबन्द (अङ्गद)
- खुट्टामा लगाउने पायल (नूपुर)
अब बाहिरबाट हेर्दा:
- नाम फरक छ (बाला, बाजुबन्द, पायल)।
- रूप फरक छ (गोलो, लामो, सानो)।
- प्रयोग फरक छ (हात, पाखुरा, खुट्टा)।
तर यदि सुन पगालिदियो भने के बाँकी रहन्छ?
केवल सुन! शतप्रतिशत शुद्ध सुन!
२. 'यत्त्वं पश्यसि तत्रैकस्त्वमेव' — सर्वत्र आफ्नै दर्शन
त्यसैगरी:
- बाहिर देखिने मानिस, रुख, हिमाल, जनावर, सूर्य, चन्द्रमा— यी सबै नाम र रूप मात्र हुन्।
- यी सबैको भित्र जुन अस्तित्व र चेतना छ, त्यो 'त्वमेव' — साक्षात् तिम्रो आत्मा नै हो!
जब आत्मज्ञानीले संसारलाई हेर्छ:
- उसले शत्रु वा मित्र देख्दैन; उसले आफ्नै आत्मालाई विभिन्न भेषमा देख्छ।
- जसरी एउटै अभिनेता नाटकमा कहिले राजा, कहिले भिखारी, कहिले डाँकु बनेर आउँछ तर पर्दा पछाडि उही एउटै साथी हुन्छ।
३. अद्वैतको आनन्द
जब तपाईंले सबैमा सुन (आफ्नो आत्मा) देख्नुहुन्छ:
- तब कुनै गहनासँग घृणा हुँदैन।
- न बालासँग राग हुन्छ, न पायलसँग द्वेष।
सबै कुरा आफ्नै खेल लाग्न थाल्दछ।
मनन सूत्र:
"बाला र पायल केवल सुन हुन्; सारा ब्रह्माण्ड केवल मेरी आत्मा हो। म बाहेक यहाँ दोस्रो केही छँदै छैन।"