अध्याय 15 : तत्त्वोपदेशः

१. अध्यात्मको संक्षिप्ततम परिभाषा

सद्गुरु अष्टावक्र यहाँ हजारौं ग्रन्थ र पुराणहरूको सारलाई केवल दुई हरफमा निचोरेर राखिदिनुहुन्छ:

• बन्धः = वैषयिको रसः: रूप, रस, गन्ध, स्पर्श र शब्दका क्षणिक भोगहरूमा "यसले मलाई सुख दिन्छ" भनेर लोभिनु र तिनीहरूलाई च्याप्प समात्नु नै बन्धन हो।
• मोक्षः = विषयवैरस्यम्: ती सबै बाहिरी भोगहरूको क्षणभंगुरता बुझेर भित्रबाट तिनीहरूको आकर्षण हराउनु नै मोक्ष हो।

यहाँ कुनै लामो कर्मकाण्ड, कुनै मन्त्रको जप, वा कुनै देवताको स्तुति छैन।
यो केवल तपाईंको रुचि र प्राथमिकता (Attention & Attachment) को कुरा हो।

२. 'यथेच्छसि तथा कुरु' — परम स्वतन्त्रताको घोषणा

यो वाक्य भगवान् श्रीकृष्णले श्रीमद्भगवद्गीताको १८ औं अध्याय (श्लोक ६३) मा अर्जुनलाई भन्नुभएको वाक्यसँग ठ्याक्कै मिल्छ:

"इति ते ज्ञानमाख्यातं गुह्याद्गुह्यतरं मया। विमृश्यैतदशेषेण यथेच्छसि तथा कुरु॥"

सद्गुरुले कहिल्यै शिष्यलाई दास बनाउँदैनन्, न त कुनै नियम जबर्जस्ती थोपर्छन्।
अष्टावक्र भन्नुहुन्छ:
"हे जनक! मैले तिमीलाई सत्यको नाङ्गो स्वरूप देखाइदिएँ।

• यदि तिमीलाई विषयको रस लिनु छ भने जन्म-मरणको चक्रमा घुमिरहने तिम्रो अधिकार छ।
• र यदि तिमीलाई परमानन्द र शान्ति चाहिन्छ भने विषयको मोह तत्कालै त्यागिदेऊ।
  अब तिमी आफैँ निर्णय गर!"

३. दैनिक जीवनमा यसको प्रयोग

• कुनै वस्तु प्रयोग गर्नु पाप होइन; तर त्यो वस्तु नहुँदा छटपटाउनु 'रस' (बन्धन) हो।
• जब तपाईं संसारमा रहेर पनि कुनै वस्तुको अभावमा दुःखी हुनुहुन्न, तपाईं 'विषयवैरस्य' (मुक्त) हुनुहुन्छ।

मनन सूत्र:
"विषयको मोह नै बन्धन हो, अनासक्ति नै मोक्ष हो; रोजाइ तिम्रो आफ्नै हातमा छ।"