अध्याय 17 : ज्ञानीस्वभावः

१. 'परदशा' — तीनै अवस्थाभन्दा परको तुरीय

मानव चेतनाका तीन सामान्य अवस्थाहरू हुन्छन्:

1. जाग्रत् (Waking): जहाँ मानिस इन्द्रियहरूद्वारा बाहिरी संसारलाई भोग्छ।
2. स्वप्न (Dream): जहाँ मनले आफ्नै भित्री संसार र कल्पनाहरू सिर्जना गर्छ।
3. सुषुप्ति (Deep Sleep): जहाँ चेतना अज्ञानको अन्धकारमा लीन हुन्छ।

तर अष्टावक्र भन्नुहुन्छ: मुक्त पुरुषको अवस्था यी तीनैभन्दा अलग 'परदशा' (The Supreme Transcendental State / Turiya) हो:

• ऊ जाग्रतमा ब्युँझे जस्तो देखिन्छ, तर संसारी वासनामा ब्युँझेको हुँदैन।
• ऊ निदाए जस्तो देखिन्छ, तर उसको भित्री चैतन्य कहिल्यै सुत्दैन।

भगवद्गीता (२.६९) मा श्रीकृष्णले यही रहस्य बताउनुभएको छ:

"या निशा सर्वभूतानां तस्यां जागर्ति संयमी। यस्यां जाग्रति भूतानि सा निशा पश्यतो मुनेः॥"
(जुन आत्मज्ञानमा सारा संसार सुतिरहेको छ, त्यसमा ज्ञानी ब्युँझन्छ; र जुन संसारका भोगहरूमा अज्ञानीहरू ब्युँझेका छन्, ज्ञानीका लागि त्यो घोर अन्धकारको रात हो।)

२. 'नोन्मीलति न मीलति' — आँखाको खोल्नु र चिम्लनुभन्दा पर

साधकहरू सोच्छन् कि आँखा चिम्लनु ध्यान हो र आँखा खोल्नु संसार हो।
तर अष्टावक्र भन्नुहुन्छ:

• ज्ञानीको आँखा खुला भए पनि उसले संसारलाई सत्य ठान्दैन, त्यसैले उसको आँखा खोल्नुको कुनै संसारी अर्थ छैन।
• उसको आँखा बन्द भए पनि उसले केही गुमाउँदैन, किनकि आत्मा त आँखाभन्दा परको प्रकाश हो।
  ऊ आँखाको खोल्नु र चिम्लनु दुवैको साक्षी हो।

३. 'अहो!' — विस्मयको उद्गार

अष्टावक्र आफैं विस्मयले भरिएर उद्घोष गर्नुहुन्छ—'अहो परदशा काऽपि!'
यो अवस्था शब्दहरूमा वर्णन गर्न सकिँदैन। यो केवल अनुभवको विषय हो जहाँ 'म' र 'संसार' दुवै मेटिएर केवल शुद्ध अनन्त प्रकाश मात्र बाँकी रहन्छ।

मनन सूत्र:
"न निद्रा छ न जाग्रत, चेतना सधैं ज्योतिर्मय छ; जसको मन बन्धनमुक्त भयो, उसको हरेक क्षण समाधि हो।"