अध्याय 17 : ज्ञानीस्वभावः
आत्मज्ञानीको स्वभाव
सर्वत्र दृश्यते स्वस्थः सर्वत्र विमलाशयः। समस्तवासनामुक्तो मुक्तः सर्वत्र राजते॥ ११ ॥
नेपाली भावार्थ
त्यो जीवनमुक्त महापुरुष सबै परिस्थितिहरूमा आफ्नै आत्मस्वरूपमा स्थिर (स्वस्थ) देखिन्छ, उसको अन्तःकरण सर्वत्र निर्मल र निष्कलङ्क हुन्छ; सम्पूर्ण सांसारिक वासनाहरूबाट पूर्ण मुक्त भएको त्यो ज्ञानी जहाँ गए पनि, जे गरे पनि सदा आफ्नै दिव्य महिमामा शोभायमान (राजते) रहन्छ।
“Everywhere he appears established in the Self; everywhere his heart is utterly pure. Freed completely from all latent desires (vasanas), that liberated sage shines resplendent everywhere.”
मुक्तिको कुनै विशेष भौगोलिक स्थान वा आश्रम हुँदैन। जसको भित्रबाट वासनाहरू मेटिएका छन्, ऊ भीडमा होस् वा एकान्तमा, दरबारमा होस् वा झुपडीमा—सदा आफ्नै दिव्य शान्तिको प्रकाशमा चम्किरहन्छ।
१. 'सर्वत्र' को त्रिविध उद्घोष
यस श्लोकमा अष्टावक्रले 'सर्वत्र' (Everywhere) शब्दलाई तीनपटक दोहोर्याउनुभएको छ:
- सर्वत्र दृश्यते स्वस्थः — ऊ जहाँ गए पनि आफ्नै आत्मामा स्थित रहन्छ।
- सर्वत्र विमलाशयः — ऊ जहाँ भए पनि उसको हृदय सधैं निर्मल ऐना झैं स्वच्छ रहन्छ।
- मुक्तः सर्वत्र राजते — ऊ जहाँ रहे पनि एउटा सम्राट झैं शोभायमान हुन्छ।
साधारण मानिस स्थानमा निर्भर हुन्छ: मन्दिर जाँदा शान्त हुन्छ, घर फर्कंदा अशान्त हुन्छ।
तर ज्ञानी स्थान वा परिस्थितिमा निर्भर हुँदैन। उसका लागि सम्पूर्ण अस्तित्व नै एउटा पावन मन्दिर हो।
२. 'समस्तवासनामुक्तः' — वास्तविक स्वतन्त्रता
मनुष्यलाई कसले बाँधेको छ?
कुनै साङ्लोले होइन, मनभित्र रहेका सूक्ष्म 'वासना' (Subtle Desires) ले बाँधेको छ।
- जबसम्म कुनै वस्तु, मानिस वा अवस्थाप्रति वासना छ, तबसम्म मानिस त्यसको गुलाम हो।
- तर जब सबै वासनाहरू पग्लिन्छन्, तब मानिसलाई यो संसारमा कसैले पनि दुःखी वा पराधीन बनाउन सक्दैन।
त्यो व्यक्ति साँचो अर्थमा 'मुक्त' हुन्छ।
३. 'राजते' — ज्ञानीको वास्तविक राजसी स्वरूप
राजा जनक आफैं एउटा विशाल साम्राज्यका राजा थिए।
तर अष्टावक्र सम्झाउनुहुन्छ कि बाहिरी राज्य त युद्धमा गुम्न सक्छ, धन लुटिन सक्छ। तर जसले आफ्नो आत्मालाई जित्यो, उसको भित्री साम्राज्य कसैले खोस्न सक्दैन।
त्यस्तो मुक्त पुरुष संसारको कुनै पनि कुनामा एउटा परम स्वतन्त्र सम्राट झैं चम्किरहन्छ।
मनन सूत्र:
"स्थानले शान्ति दिँदैन, वासनाशून्यताले शान्ति दिन्छ; जसको हृदय निर्मल छ, ऊ जहाँ उभिन्छ त्यहीं वैकुण्ठ बन्दछ।"