अध्याय 17 : ज्ञानीस्वभावः
आत्मज्ञानीको स्वभाव
निर्ममो निरहंकारो न किञ्चिदिति निश्चितः। अन्तर्गलितसर्वाशः कुर्वन्नपि न लिप्यते॥ १९ ॥
नेपाली भावार्थ
जुन पुरुष मेरोपन (ममता) र अहङ्कार (म-पना) बाट पूर्णतया मुक्त छ, जसको भित्र 'आत्माबाहेक बाहिरी कुनै पनि वस्तुको छुट्टै अस्तित्व छैन' भन्ने दृढ निश्चय भइसकेको छ, र जसका भित्री सम्पूर्ण आशाहरू र तृष्णाहरू पग्लिएर विलीन भइसकेका छन्—त्यो महापुरुष संसारका सारा कर्महरू गर्दै गर्दा पनि कहिल्यै कुनै कर्मबन्धनले लिप्त हुँदैन।
“Free from 'mine' and 'I', firmly convinced that 'nothing exists (separate from the Self)', with all inner desires thoroughly dissolved—such a man, even while actively engaged in deeds, is never tainted or bound.”
कर्मले कहिल्यै बन्धन बनाउँदैन, कर्मभित्रको अहङ्कार ('मैले गरें') र ममता ('यो मेरो हो') ले मात्र बाँध्छ। जब अहङ्कार र ममता मेटिन्छन्, तब लाखौं कर्म गर्दा पनि आत्मा आकाश जस्तै पूर्ण निर्लेप रहन्छ।
१. बन्धनका दुई पाङ्ग्रा: 'म' र 'मेरो'
संसाररूपी गाडी दुईवटा पाङ्ग्रामा गुडिरहेको छ:
- अहंकार (Ahamkara): 'म' (I am the doer / I am special)।
- ममता (Mamata): 'मेरो' (This is my money, my family, my body)।
जहाँ 'म' र 'मेरो' छ, त्यहाँ भय, लोभ, ईर्ष्या र बन्धन अवश्य हुन्छ।
अष्टावक्र भन्नुहुन्छ: ज्ञानी पुरुष 'निर्ममो निरहंकारः' हुन्छ।
ऊ न त शरीरलाई 'म' भन्छ, न त संसारलाई 'मेरो' भन्छ। ऊ त अनन्त अद्वैत चेतना हो।
२. 'न किञ्चिदिति निश्चितः' — अद्वितीय सत्य
ज्ञानीको निश्चय कस्तो हुन्छ?
"यहाँ आत्माबाहेक केही पनि छैन!"
जसरी सपनामा देखिने हात्ती, घोडा, नदी, साथी र शत्रुहरू सपना भत्किएपछि केही पनि रहँदैनन्—केवल आफू मात्र बाँकी रहिन्छ; त्यस्तै जाग्रत् संसारका सबै दृश्यहरू पनि चेतनाको खेल मात्र हुन्। जब यो दृढ बोध हुन्छ, तब कसको चिन्ता गर्ने र कोसँग डराउने?
३. 'कुर्वन्नपि न लिप्यते' — कर्ममा अकर्म
सद्गुरु अष्टावक्र यहाँ कर्मयोगको सर्वोच्च रहस्य उद्घाटित गर्नुहुन्छ:
- राजा जनक जस्ता महापुरुषले राज्य चलाए, न्याय गरे, युद्ध लडे।
- तर उनीहरूको भित्रबाट सबै वासना पग्लिसकेको थियो (अन्तर्गलितसर्वाशः)।
- त्यसैले बाहिरबाट लाखौं कर्म भए तापनि उनीहरूका लागि ती सबै कर्महरू ऐनामा परेको छाया जस्तै थिए। छायाले ऐनालाई कहिल्यै कोर्न वा मैलो बनाउन सक्दैन।
मनन सूत्र:
"जहाँ 'म' र 'मेरो' छैन, त्यहाँ कुनै बन्धन छैन; कर्म हातले हुन्छ तर हृदय परमात्मामा विश्राम गर्दछ।"