अध्याय 17 : ज्ञानीस्वभावः
आत्मज्ञानीको स्वभाव
मनःप्रकाशसंमोहस्वप्नजाड्यविवर्जितः। दशां कामपि संप्राप्तो भवेद्गलितमानसः॥ २० ॥
नेपाली भावार्थ
जसको मन पूर्णतया विलीन (गलित) भइसकेको छ, त्यो महापुरुष जाग्रत् अवस्थाको मानसिक हलचल (मनःप्रकाश), मोह, स्वप्नावस्था र सुषुप्तिको जडता (जाड्य)—यी सबैबाट सर्वथा विमुक्त भएर कुनै एक अवर्णनीय र अलौकिक परम अवस्थालाई प्राप्त गर्दछ।
“He whose mind has completely dissolved becomes free from the mental display of waking, from delusion, from dreams, and from the dullness of deep sleep; he attains a certain ineffable, supreme transcendental state.”
सत्रहौं अध्यायको अन्तिम निष्कर्ष: मुक्ति भनेको मनलाई सुधार्नु होइन, बरु मनको नै आत्मामा पूर्ण विसर्जन (गलितमानस) हुनु हो। जहाँ जाग्रत्, स्वप्न र सुषुप्तिको सीमा सकिन्छ, त्यहाँ केवल अनन्त शुद्ध सच्चिदानन्द चम्किन्छ।
१. सत्रहौं अध्यायको उपसंहार: 'गलितमानसः'
सत्रहौं अध्यायको अन्तिम श्लोकमा सद्गुरु अष्टावक्र आत्मसाक्षात्कारको सर्वोच्च र अन्तिम स्थितिको उद्घोष गर्नुहुन्छ:
"दशां कामपि संप्राप्तो भवेद्गलितमानसः"
वेदान्तमा दुई प्रकारका स्थितिहरू हुन्छन्:
- अमनस्क भाव (Mindlessness / Thoughtlessness): केही क्षणका लागि विचार रोकिनु।
- गलित मानस (Dissolution of Mind): मन रूपी भ्रम नै सधैंका लागि पग्लिएर आफ्नै स्रोत (आत्मा) मा समाहित हुनु।
जसरी नुनको पुतली समुद्रको गहिराइ नाप्न गयो र आफैं पानीमा पग्लिएर समुद्र बन्यो; त्यस्तै साधकको मन जब आफ्नै आत्म-सागरमा पुग्छ, तब मन पग्लिन्छ र केवल परमात्मा बाँकी रहन्छ।
२. चारै अवस्थाबाट विमुक्ति: 'विवर्जितः'
यस श्लोकमा अष्टावक्रले सम्पूर्ण प्रकृतिका विकारहरूलाई समेट्नुभएको छ:
- मनःप्रकाश: जाग्रत् अवस्थाको दौडधूप र मानसिक प्रक्षेपणहरू।
- संमोह: संसार सत्य हो भन्ने अज्ञानको भ्रम।
- स्वप्न: निद्रामा मनले बनाउने काल्पनिक जगत।
- जाड्य: गहिरो निद्राको तमोगुणी अचेतनता।
गलितमानस ज्ञानी पुरुष यी चारै अवस्थाभन्दा परको तुरीयातीत स्थितिमा स्थित हुन्छ।
३. 'दशां कामपि' — अवर्णनीय परम शान्ति
अष्टावक्रले यस अवस्थालाई कुनै निश्चित नाम दिनुभएको छैन; उहाँ भन्नुहुन्छ: 'दशां कामपि' (कुनै एक अवर्णनीय अवस्था)।
किनकि शब्दहरू मनका उत्पादन हुन्; जहाँ मन नै पग्लियो, त्यहाँ शब्दहरू कसरी पुग्न सक्छन्?
- केन उपनिषद् भन्छ: "यतो वाचो निवर्तन्ते अप्राप्य मनसा सह" (जहाँबाट वाणी र मन प्राप्त गर्न नसकेर फर्किन्छन्)।
त्यहाँ केवल अनन्त, अगाध, अव्यक्त र परमानन्दमय शान्ति मात्र विद्यमान रहन्छ।
यसरी अष्टावक्र गीताको सत्रहौं अध्याय 'ज्ञानीस्वभावः' सम्पन्न हुन्छ, जसले राजा जनकलाई अष्टावक्र गीताको मुटु मानिने अठारौं अध्याय 'शान्तिशतकम्' को महासागरमा प्रवेश गर्न तयार गर्दछ।
मनन सूत्र:
"मन पग्लिएपछि न जाग्रत् छ न सपना, न अन्धकार छ न द्वन्द्व; केवल शुद्ध चैतन्यको अनन्त मौन प्रकाश छ।"