अध्याय 18 : शान्तिशतकम्
शान्ति र जीवनमुक्ति (१०० श्लोक)
कर्तव्यदुःखमार्तण्डज्वालादग्धान्तरात्मनः। कुतः प्रशमपीयूषधारासारमृते सुखम्॥ ३ ॥
नेपाली भावार्थ
'मैले यो गर्नुपर्छ र त्यो गर्न बाँकी छ' भन्ने कर्तव्यरूपी दुःखको प्रचण्ड सूर्यको ज्वालाले जसको भित्री हृदय निरन्तर झुलसिरहेको छ, त्यस्तो मानिसलाई मानसिक उपशम र शान्तिरूपी अमृतको मुसलधारे वर्षा (प्रशम-पीयूषधारासार) विना कहाँबाट सुख प्राप्त हुन सक्छ र?
“For one whose inner self is scorched by the blazing flames of the scorching sun of sorrowful obligation ('I must do this'), whence can there be happiness without the torrential shower of the nectar of supreme peace and cessation of striving?”
'मलाई यो कामको भारी छ' भन्ने कर्तव्यबोध नै आधुनिक मानिसको मानसिक तनावको मुख्य कारण हो। जबसम्म मानिसले कर्तृत्वको अहंकार छोडेर आत्मशान्तिको अमृतमय वर्षामा विश्राम लिँदैन, तबसम्म उसलाई कहिल्यै शीतलता मिल्न सक्दैन।
१. 'कर्तव्य' — दुःखरूपी सूर्यको प्रचण्ड ज्वाला
ऋषि अष्टावक्रले यहाँ एउटा अत्यन्त शक्तिशाली र मार्मिक रूपक (Metaphor) प्रयोग गर्नुभएको छ:
- मरुभूमिको मध्याह्नको चर्को घाम (मार्तण्ड) जसले जमिनलाई आगो झैं जलाउँछ।
- त्यस्तै मानिसको अन्तःकरणलाई केले जलाइरहेको छ?
'कर्तव्य-दुःख' ले!
बिहान आँखा खुलेदेखि राति ननिदाएसम्म मानिसको दिमागमा के चलिरहेको हुन्छ?
- "मैले पैसा कमाउनु छ, छोराछोरी पढाउनु छ, घर बनाउनु छ, समाजमा इज्जत देखाउनु छ।"
- र साधकको दिमागमा: "मैले यति जप गर्नु छ, यति ध्यान गर्नु छ, मोक्ष पाउनु छ।"
यो 'गर्नैपर्ने' (Obligation) को भारीले मानिसको भित्री आत्मालाई आगोले झैं पोलिरहेको छ।
२. 'प्रशमपीयूषधारासारम्' — शान्तिको अमृत-झरी
झुलसिएको जमिनलाई केले शीतल बनाउँछ?
आकाशबाट वर्षने मुसलधारे पानीले!
त्यस्तै, जलिरहेको हृदयलाई केवल एउटै कुराले शान्त पार्न सक्छ:
'प्रशम-पीयूष' (The Nectar of Inner Tranquility)।
- 'प्रशम' भनेको सबै कर्तव्यहरूलाई प्रकृतिको जिम्मा लगाएर आफू पूर्ण मौन र निष्क्रिय बन्नु।
- जब मानिसले बुझ्छ: "संसार म जन्मनुभन्दा अघि पनि चलिरहेको थियो, मेरो मृत्युपछि पनि चलिरहनेछ; म किन व्यर्थमा ब्रह्माण्डको ठेकेदार बनेर जलिरहेको छु?"
यो बोध हुनासाथ कर्तव्यको राप निभ्छ र अमृतको शीतल वर्षा सुरु हुन्छ।
३. तनावमुक्त जीवनको रहस्य
आजको युगमा हरेक मानिस 'Stress' र 'Burnout' को शिकार छ। अष्टावक्र गीताले आजभन्दा हजारौं वर्ष पहिले यसको औषधि दिएको थियो:
कर्तव्यको अहंकार छोड, परमात्माको लीलाको साक्षी बन!
मनन सूत्र:
"कर्तव्यको भारीले हृदय जल्छ, अकर्ता भावले अमृत वर्षन्छ; जब 'मैले गर्नुपर्छ' भन्ने घमण्ड छुट्छ, तब जीवन पूर्ण शीतल बन्दछ।"