अध्याय 18 : शान्तिशतकम्

१. 'भावनामात्रः' — संसार केवल मनको प्रक्षेपण हो

अद्वैत वेदान्त र आधुनिक क्वान्टम भौतिकशास्त्र दुवै यस बिन्दुमा सहमत छन्:

• यो संसार जस्तो देखिन्छ, त्यस्तो बाहिर छैन।
• हाम्रो मनले आफ्नो भित्री अवधारणाहरू, भाषाहरू र संस्कारहरूद्वारा संसारको निर्माण गरेको हो।

उदाहरण:

• एउटै व्यक्ति कसैको शत्रु हो, कसैको मित्र हो, कसैको पिता हो र कसैको छोरा हो। व्यक्ति त एउटै छ, तर चारैजनाको मनमा उसको चारवटा फरक 'भावना' छ!
• यदि भावना मेटिने हो भने बाहिर केही पनि छैन।

त्यसैले अष्टावक्र भन्नुहुन्छ: 'भवोऽयं भावनामात्रो न किञ्चित् परमार्थतः'।
संसार कुनै ठोस सत्य होइन, यो केवल मनको तरंग मात्र हो।

२. 'भावाभावविभाविनाम्' — भाव र अभावको साक्षी

• जब कुनै वस्तु बन्छ, त्यसलाई 'भाव' (Existence) भनिन्छ।
• जब त्यो वस्तु फुट्छ वा नासिन्छ, त्यसलाई 'अभाव' (Non-existence) भनिन्छ।

तर विचार गरौं:

• घैँटो बन्यो भनेर कसले जान्यो? हाम्रो चेतनाले।
• घैँटो फुट्यो भनेर कसले जान्यो? त्यही चेतनाले!
  घैँटो जन्म्यो र मर्यो, तर जसले घैँटोको हुनु र नहुनु दुवैलाई देख्यो—त्यो साक्षी चेतना घैँटोसँगै जन्मन्छ पनि र मर्दैन पनि!

३. 'नास्त्यभावः' — तिम्रो कहिल्यै अन्त्य छैन

संसारका सबै वस्तुहरू बदलिन्छन् र नष्ट हुन्छन्; तर त्यो नित्य साक्षी (तिम्रो वास्तविक स्वभाव) को कहिल्यै 'अभाव' हुन सक्दैन।
जब तिमीलाई थाहा हुन्छ कि संसार एउटा चलचित्रको दृश्य हो र म नित्य अविनाशी पर्दा हुँ, तब मृत्युको भय सधैंका लागि समाप्त हुन्छ।

मनन सूत्र:
"संसार मनको भावना हो, आत्मा अनन्त सत्य हो; दृश्यहरू आउँछन् र जान्छन्, तर साक्षी सदा अमर रहन्छ।"