अध्याय 18 : शान्तिशतकम्
शान्ति र जीवनमुक्ति (१०० श्लोक)
न दूरं न च संकोचाल्लब्धमेवात्मनः पदम्। निर्विकल्पं निरायासं निर्विकारं निरञ्जनम्॥ ५ ॥
नेपाली भावार्थ
आत्माको परम पद न त धेरै टाढा छ, न त कुनै सानो परिधिमा सीमित छ; त्यो त पहिल्यैदेखि सदा प्राप्त नै छ (लब्धमेव)। त्यो स्वरूप सम्पूर्ण संकल्प-विकल्पबाट रहित (निर्विकल्प), कुनै परिश्रमविना नै सहज (निरायास), सदा परिवर्तनहीन (निर्विकार) र पूर्णतया निष्कलङ्क एवं शुद्ध (निरञ्जन) छ।
“The state of the Self is neither far away nor is it confined within spatial limits; it is already ever-attained. It is free from dual concepts (nirvikalpa), effortless (nirāyāsa), changeless (nirvikāra), and absolutely spotless (nirañjana).”
परमात्मा कुनै टाढाको तारा होइन जसलाई भेट्न वर्षौं यात्रा गर्नुपरोस्। आत्मा त तिमी स्वयं हौ, जो पहिल्यै प्राप्त छ। यसलाई पाउन कुनै कसरत (आयास) गर्नु पर्दैन, केवल यसलाई ढाक्ने भ्रम त्याग्नुपर्छ।
१. 'लब्धमेव' — अध्यात्मको सबैभन्दा ठूलो रहस्य
धेरैजसो साधकहरू सोच्छन्:
"म अहिल्यै अज्ञानी छु, म धेरै वर्ष ध्यान गर्छु, अनि धेरै पछि गएर कुनै दिन मलाई परमात्मा प्राप्त हुनेछ!"
अष्टावक्र यो भ्रमलाई चक्नाचूर पार्नुहुन्छ:
"न दूरं न च संकोचाल्लब्धमेवात्मनः पदम्"
आत्मा कुनै भविष्यको उपलब्धि होइन।
- यदि परमात्मा पछि प्राप्त हुने कुनै वस्तु हुन्थ्यो भने, त्यो वस्तु पछि नासिन पनि सक्थ्यो!
- जे कुरा कर्म गरेर पाइन्छ, त्यो अनित्य हुन्छ।
तर आत्मा त तिम्रो आफ्नै अस्तित्व हो। तिमी अहिले, यही क्षण, पूर्ण रूपले ब्रह्म नै हौ। त्यसैले यो 'लब्धमेव' (Already Attained) छ।
२. चार दिव्य विशेषणहरू
यस श्लोकमा अष्टावक्रले आत्माका चार अनुपम लक्षणहरू दिनुभएको छ:
- निर्विकल्पम्: जहाँ कुनै दुई विचार वा छनोटहरू छैनन्।
- निरायासम्: जसलाई पाउन कुनै दौडधूप वा कसरत गर्नु पर्दैन; केवल शान्त भएर बस्नु नै पर्याप्त छ।
- निर्विकारम्: शरीर जन्मन्छ, हुर्कन्छ, बुढो हुन्छ र मर्छ; तर आत्मामा कुनै विकार वा उमेरको प्रभाव पर्दैन।
- निरञ्जनम्: जसरी आकाशमा जतिसुकै कालो धुवाँ उडे पनि आकाशमा कालो दाग बस्दैन, त्यस्तै आत्मा सदा निष्कलङ्क छ।
३. आफ्नै घरमा फर्किनु
आफ्नो घाँटीमा लगाएको हार हरायो भनेर मानिस दिनभर पूरै बजार खोज्दै हिँड्यो।
साँझ कसैले भन्यो—"अरे, तिम्रो हार त तिम्रै घाँटीमा छ!"
के उसले हार नयाँ पायो? अहँ, हार त पहिल्यै थियो, केवल भ्रम हटेको मात्र हो।
त्यस्तै, तिम्रो आत्मा तिमीभित्रै छ; केवल बाहिरी खोज बन्द गर।
मनन सूत्र:
"टाढा खोज्नु भ्रम हो, आफूलाई चिन्नु सत्य हो; जो पहिल्यै प्राप्त छ, उसलाई पाउन कुनै प्रयास चाहिन्न।"