अध्याय 18 : शान्तिशतकम्
शान्ति र जीवनमुक्ति (१०० श्लोक)
व्यामोहमात्रविरतौ स्वरूपादानमात्रतः। वीतशोका विराजन्ते निरावरणदृष्टयः॥ ६ ॥
नेपाली भावार्थ
केवल अज्ञानरूपी मोहको निवृत्ति हुनासाथ र आफ्नो वास्तविक आत्मस्वरूपको साक्षात्कार हुनासाथ, जसको दृष्टिबाट अज्ञानको पर्दा पूर्णतया हटिसकेको छ—त्यस्ता ज्ञानी महापुरुषहरू सम्पूर्ण शोक र दुःखहरूबाट सर्वथा मुक्त भएर सदा परम महिमामा प्रकाशित (विराजन्ते) रहन्छन्।
“By the mere cessation of delusion and the simple recognition of one's own true nature, those whose vision has become completely unveiled and unclouded shine resplendent, utterly freed from all sorrow.”
मुक्तिका लागि कुनै नयाँ कुरा पाउनु पर्दैन; केवल आँखामा परेको अज्ञानको जालो (व्यामोह) हटाउनु पर्छ। जब आवरण हट्छ, तब मानिसले देख्छ कि ऊ त सधैं शोकमुक्त र दिव्य सम्राट थियो।
१. 'व्यामोहमात्रविरतौ' — केवल भ्रमको अन्त्य
अष्टावक्र यहाँ स्पष्ट पार्नुहुन्छ कि संसार र दुःख कुनै बाहिरी सत्य होइनन्; ती केवल 'व्यामोह' (Delusion) मात्र हुन्:
- डोरीमा सर्प देखिनु एउटा व्यामोह हो।
- डोरीलाई डोरी बनाउन कुनै लडाइँ गर्नु पर्दैन, न त कुनै मन्त्र फुक्नु पर्छ। केवल एउटा सानो दियो बालेर हेर्नु पर्छ!
- बत्ती बल्नासाथ सर्प भाग्दैन, किनकि सर्प कहिल्यै थियो नै छैन! केवल भ्रम मेटिन्छ।
त्यस्तै, जब गुरुको ज्ञानद्वारा आत्माको बत्ती बल्छ, तब म दुःखी, पापी वा संसारी हुँ भन्ने व्यामोह तत्कालै समाप्त हुन्छ।
२. 'निरावरणदृष्टयः' — पर्दाविहीन दृष्टि
वेदान्तमा मायाका दुई शक्ति मानिन्छन्:
- आवरण शक्ति: जसले सत्यलाई ढाक्छ।
- विक्षेप शक्ति: जसले असत्यलाई देखाइदिन्छ।
ज्ञानी पुरुषको दृष्टि 'निरावरण' (पर्दाविहीन) हुन्छ:
- बादल हट्नासाथ नीलो आकाश स्वतः देखिन्छ।
- त्यस्तै, अज्ञानको पर्दा हट्नासाथ ज्ञानीले प्रत्येक वस्तुमा र स्वयं आफूमा एउटै परमात्माको निर्दोष प्रकाश देख्दछ।
३. 'वीतशोका विराजन्ते' — शोकको स्थायी अन्त्य
संसारको कुनै पनि सांसारिक औषधिले शोकलाई स्थायी रूपमा हटाउन सक्दैन।
केवल आत्मज्ञान नै त्यो दिव्य अमृत हो जसले शोकको जरा नै काटिदिन्छ। यस्तो ज्ञानी पुरुष संसारमा हिँड्दा पनि एउटा दिव्य राजा जस्तै प्रकाशित हुन्छ।
मनन सूत्र:
"भ्रम मेटिएपछि डोरी डोरी नै रहन्छ, आवरण हटेपछि आत्मा स्वयं चम्किन्छ; सत्य चिन्नु नै सम्पूर्ण शोकबाट मुक्त हुनु हो।"