अध्याय 3 : आत्मज्ञानपरीक्षा
आत्मज्ञानीको परीक्षा
चेष्टमानं शरीरं स्वं पश्यत्यन्यशरीरवत्। संस्तवे चापि निन्दायां कथं क्षुभ्येन्महाशयः॥ १० ॥
नेपाली भावार्थ
जुन आत्मज्ञानी महापुरुषले विभिन्न काम र चेष्टा गरिरहेको आफ्नै शरीरलाई पनि अरूकै शरीर हेरेझैं साक्षी भावले हेर्दछ, त्यस्तो विशाल हृदय भएको महापुरुष कसैको प्रशंसा वा निन्दाले कसरी विचलित हुनसक्छ र?
“A noble-minded sage beholds his own functioning body just as if it were the body of another; how then could such a great soul ever be perturbed by praise or blame?”
जब हामी आफ्नै शरीर र मनका क्रियाकलापलाई कुनै तेस्रो व्यक्तिको झैं तटस्थ भएर हेर्न सिक्छौं, तब प्रशंसा र गालीको विषले हामीलाई कहिल्यै छुन सक्दैन।
१. 'अन्यशरीरवत्' — तटस्थ साक्षीको पराकाष्ठा
यो श्लोक वेदान्त साधनाको एउटा अत्यन्त व्यावहारिक विधि (Technique) हो:
जब अरूको हात हल्लिन्छ वा अरू हिँड्छ, के तिमीलाई लाग्छ कि 'म हिँडिरहेको छु'?
- लाग्दैन! किनकि तिमी जान्दछौ त्यो अर्काको शरीर हो।
अष्टावक्र भन्नुहुन्छ:
"आत्मज्ञानी महापुरुषले आफ्नै शरीरलाई पनि अरूको शरीर जस्तै हेर्दछ (अन्यशरीरवत्)!"
- शरीर बोल्दैछ— आत्माले सुनिरहेको छ।
- हातले काम गर्दैछ— आत्माले देखिरहेको छ।
- पेट भोकाएको छ— आत्मा जान्दछ कि शरीरलाई खाना चाहिएको छ।
जब शरीरसँगको तादात्म्य (Identification) यति गहिरो गरी टुट्छ, तब कसैले शरीरको प्रशंसा गरोस् वा निन्दा, ज्ञानीलाई कुनै फरक पर्दैन।
२. प्रशंसा र निन्दाको खेलबाट मुक्ति
संसारको सबैभन्दा ठूलो रोग के हो?
"मानिसहरू मेरो बारेमा के सोच्छन्?"
- कसैले अलिकति तारिफ गर्यो भने हामी आकाशमा उड्छौं।
- कसैले अलिकति आलोचना गर्यो भने हाम्रो रातको निद्रा हराउँछ, दिनभर रिस उठ्छ।
तर विचार गरौं: कसैले निन्दा गर्दा कसको निन्दा गरेको हो?
- कि त तिम्रो शरीरको (रङ, अनुहार, लुगा)।
- कि त तिम्रो मनको (विचार, स्वभाव)।
तर तिमी त न शरीर हौ न मन! तिमी त त्यो विशुद्ध साक्षी आत्मा हौ, जसलाई न कसैको शब्दले काटन सक्छ न दाग लगाउन सक्छ।
३. 'महाशयः' — विशाल हृदयको मालिक
जो सानो छ, ऊ सानो हावाले पनि हल्लिन्छ।
तर जो महासागर जस्तै विशाल छ, त्यसमा कसैले एक बाल्टी फोहोर फ्याँकोस् वा एक बाल्टी दूध, महासागरको गहिराइलाई कुनै असर पर्दैन।
आफूलाई देह-सीमानाबाट मुक्त गरी आत्म-विशालतामा बाँच्नु नै सच्चा 'महाशय' बन्नु हो।