अध्याय 3 : आत्मज्ञानपरीक्षा
आत्मज्ञानीको परीक्षा
धीरास्तु भोज्यमानोऽपि पीड्यमानोऽपि सर्वदा। आत्मानं केवलं पश्यन्न तुष्यति न कुप्यति॥ ९ ॥
नेपाली भावार्थ
तर जो सच्चा धैर्यवान् आत्मज्ञानी महापुरुष हुन्छन्, उनीहरूलाई कसैले छप्पन भोग खुवाएर ठूलो सत्कार गरोस् वा कसैले अपमान गरी शारीरिक-मानसिक पीडा नै दिओस्— उनीहरू सधैं केवल अद्वितीय आत्मालाई नै देखिरहने भएकाले न त प्रशंसामा मख्ख पर्छन्, न त निन्दा र पीडामा क्रोधित हुन्छन्!
“The truly wise and steadfast, however, whether being lavishly honored and feasted or severely tormented and persecuted, always behold only the solitary, untouched Self—and hence neither rejoice nor become angry!”
सच्चा ज्ञानीको मन प्रशंसाले फुल्दैन र अपमानले गल्दैन। अनुकूल र प्रतिकूल दुवै परिस्थितिमा केवल साक्षी आत्मालाई देख्नु नै आत्मज्ञानीको वास्तविक लक्षण हो।
१. ज्ञानीको वास्तविक लक्षण: समत्व (Equanimity in Honor and Pain)
यस श्लोकबाट अष्टावक्रले सच्चा आत्मज्ञानीको वास्तविक अवस्था कस्तो हुन्छ भनी देखाउन सुरु गर्नुभएको छ।
संसारमा दुई प्रकारका अनुभवले मानिसलाई हल्लाउँछन्:
- सत्कार र भोग (भोज्यमानः): कसैले मीठो खुवायो, माला लगाइदियो, जयजयकार गर्यो भने मानिस अहंकारले फुल्छ।
- अपमान र पीडा (पीड्यमानः): कसैले गाली गर्यो, अधिकार खोस्यो वा शारीरिक रोग लाग्यो भने मानिस क्रोध र निराशामा जल्छ।
तर अष्टावक्र भन्नुहुन्छ:
"धीरास्तु... सच्चा धीर पुरुष यी दुवै अवस्थामा समुद्र झैं शान्त रहन्छ।"
२. 'आत्मानं केवलं पश्यन्' — देख्ने नजरको रूपान्तरण
ज्ञानी किन विचलित हुँदैन?
के ऊ ढुंगा वा काठ जस्तो निर्जीव भएर हो?
- होइन! ज्ञानीसँग परम संवेदनशीलता हुन्छ।
तर उसले घटनाको बाहिरी आवरणलाई मात्र नहेरेर त्यसभित्रको 'केवल आत्मा' लाई देखिरहेको हुन्छ: - जब कसैले प्रशंसा गर्छ, ज्ञानीले देख्छ— प्रशंसा गर्ने व्यक्तिभित्र पनि त्यही आत्मा छ र जसको प्रशंसा भइरहेको छ, त्यो शरीरभित्र पनि त्यही आत्मा छ।
- जब कसैले निन्दा गर्छ, ज्ञानीले देख्छ— गाली केवल मुखबाट निस्केको हावा हो र त्यो शरीरको कानले सुनेको हो, म साक्षी आत्मालाई गालीले रत्तिभर छुन सक्दैन।
३. दैनिक जीवनमा समत्वको साधना
हाम्रो दैनिक जीवनमा सधैं अनुकूलता मात्र हुँदैन। कहिले मान पाइन्छ, कहिले अपमान; कहिले नाफा हुन्छ, कहिले घाटा।
यदि हामी हरेक सानो कुरामा रिसाउने वा मख्ख पर्ने गर्यौं भने हाम्रो ऊर्जा खेर जान्छ।
जब हामी परिस्थितिभन्दा माथि उठेर आफूलाई साक्षी आत्माको रूपमा हेर्न थाल्छौं, तब कुनै पनि आँधीले हाम्रो भित्री शान्तिलाई डगाउन सक्दैन।