अध्याय 3 : आत्मज्ञानपरीक्षा
आत्मज्ञानीको परीक्षा
अन्तस्त्यक्तकषायस्य निर्द्वन्द्वस्य निराशिषः। यदृच्छयागतो भोगो न दुःखाय न तुष्टये॥ १४ ॥
नेपाली भावार्थ
जसले आफ्नो भित्री हृदयबाट राग, द्वेष र वासनाका सम्पूर्ण मैलाहरू त्यागिसकेको छ, जो सुख-दुःख र मान-अपमानका सबै द्वन्द्वहरूभन्दा माथि उठिसकेको छ, र जसको कुनै व्यक्तिगत स्वार्थ वा आशा बाँकी छैन— त्यस्तो आत्मज्ञानी पुरुषको सामुन्ने प्रारब्धवश स्वतः जे-जस्तो भोग वा परिस्थिति आइपर्छ, त्यसले न त उसलाई दुःख दिन्छ, न त अहंकारी खुशी नै!
“For one who has inwardly abandoned all impurities of attachment and aversion, who is free from all pairs of opposites, and who harbors no expectations—whatever experiences arrive spontaneously by destiny cause neither sorrow nor personal elation!”
सच्चा ज्ञानी बाहिरबाट संसार छाडेर कतै भाग्दैन; ऊ भित्रबाट राग-द्वेषरहित बन्दछ। उसको सामुन्ने जे आउँछ, उसले त्यसलाई विनाआसक्ति, दर्पणझैं साक्षी भावले स्वीकार गर्दछ।
१. 'अन्तस्त्यक्तकषायस्य' — भित्री शुद्धताको पराकाष्ठा
वेदान्तमा 'कषाय' भन्नाले मनको गहिराइमा लुकेर बसेका पुराना संस्कार, राग (आसक्ति) र द्वेष (घृणा) का दागहरूलाई बुझाउँछ।
धेरै मानिसहरू बाहिरबाट गेरुवा वस्त्र लगाउँछन् वा माला जप्छन्, तर भित्र कषाय (रिस, ईर्ष्या, काम) जस्ताको तस्तै हुन्छ।
अष्टावक्र भन्नुहुन्छ:
सच्चा त्याग बाहिरको लुगा फेर्नु होइन; यो त 'अन्तः त्यक्त' (भित्रबाट कषाय पखाल्नु) हो!
जब मन भित्रबाट कञ्चन हुन्छ, तब:
- मानिस 'निर्द्वन्द्व' हुन्छ (सुख आए पनि ठीक, दुःख आए पनि ठीक)।
- मानिस 'निराशीष' हुन्छ (कुनै बाहिरी वस्तुसँग आफ्नो खुशीको सर्त बाँध्दैन)।
२. 'यदृच्छयागतो भोगो' — प्रारब्धको सहज स्वीकार
कतिपयलाई लाग्छ कि आत्मज्ञानी भएपछि खान-पिउन वा बोल्न छोड्नुपर्छ।
अष्टावक्र स्पष्ट गर्नुहुन्छ:
शरीर जबसम्म बाँच्छ, तबसम्म त्यसको प्रारब्ध (कर्मको गति) अनुसार अनुकूल र प्रतिकूल परिस्थितिहरू स्वतः आइरहन्छन्।
- राजा जनकको सामुन्ने राजदरबार, सिंहासन र प्रजाको सेवाको भोग आयो— उहाँले त्यसलाई न घृणा गरेर भाग्नुभयो, न त अहंकारले मात्तिनुभयो।
- यदि भोलि जङ्गलमा भिक्षा माग्ने दिन आयो भने पनि ज्ञानी त्यसलाई उस्तै शान्त भावले स्वीकार गर्दछ।
३. अध्याय ३ को पूर्णता र आत्मज्ञानको कसी
यस श्लोकसँगै तेस्रो अध्याय (आत्मज्ञानपरीक्षा) सम्पन्न हुन्छ।
अष्टावक्रले यस अध्यायमा राजा जनकलाई कडा प्रश्नहरू सोधेर यो स्पष्ट गरिदिनुभयो कि:
- आत्मज्ञान केवल मुखको बोली होइन, यो त जीवनको हरेक क्षणमा देखिने राग-द्वेषरहित समता हो।
- जो मानिस भित्रबाट तृप्त भइसक्यो, उसलाई संसारको कुनै पनि भोगले बाँध्न सक्दैन।
यसरी अष्टावक्रको कसी परीक्षणमा राजा जनक पूर्ण रूपले खरो उत्रिनुहुन्छ।