अध्याय 10 : विभूतियोग

नागहरूमा शेषनाग अनन्त कुण्डलिनी शक्ति र पृथ्वीलाई धारण गर्ने क्षमाशीलताका प्रतीक हुन्, जसमाथि भगवान् नारायण शयन गर्नुहुन्छ। वरुणदेव जलका अधिपति र सत्य-असत्यका साक्षी हुन्। पितृलोकमा अर्यमा पूर्वजहरूको मर्यादा र आशिर्वादका प्रमुख प्रतिनिधि हुन्। अनि यमराज (धर्मराज) कुनै क्रूर मृत्यु-दूत मात्र होइनन्; उहाँ निष्पक्ष न्याय, कर्मफलको यथार्थ नियमन र प्रकृतिको परम अनुशासन (संयम) का सर्वोच्च स्वरूप हुन्। श्रीकृष्ण भन्नुहुन्छ— यो निष्पक्ष अनुशासन म नै हुँ।

यमराजलाई 'संयमताम्' भनिएको छ, जसको अर्थ हो— जसले नियम र अनुशासनको पूर्ण पालना गर्दछ: - मानिसले अरूलाई नियम सिकाउन खोज्छ तर स्वयं आत्मसंयम गुमाउँछ। - जबसम्म हामीभित्र अनुशासन र निष्पक्षता हुँदैन, तबसम्म कुनै पनि कार्य सफल हुँदैन। - शेषनागले झैं जीवनको सारा भार मुस्कुराउँदै वहन गर्न सक्ने सहनशीलता र यमराजजस्तै निष्पक्ष आत्म-अनुशासन विकास गर्नु नै परमात्माको नजिक पुग्नु हो।