अध्याय 13 : क्षेत्रक्षेत्रज्ञविभागयोग

ईशोपनिषद्को मन्त्र ५ मा भनिएको छ— 'तदेजति तन्नैजति तद्दूरे तद्वदन्तिके'। श्रीकृष्णले त्यही उपनिषद्को मर्म अर्जुनको अगाडि सरल भाषामा खोल्नुभएको छ: १. 'बहिरन्तश्च'— जसरी घैंटो पानीमा डुबाउँदा पानी घैंटोको भित्र पनि हुन्छ र बाहिर पनि, त्यसरी नै सम्पूर्ण प्राणी परमात्माभित्र डुबेका छन्। २. 'सूक्ष्मत्वात्तदविज्ञेयम्'— आकाशजस्तै सूक्ष्म भएकाले यसलाई हातले छुन वा आँखाले देख्न सकिँदैन। ३. 'दूरस्थं चान्तिके च तत्'— जसले परमात्मालाई टाढा मन्दिर वा आकाशमा खोज्छ, उसका लागि उहाँ करोडौं कोस टाढा हुनुहुन्छ; तर जसले आफ्नै हृदयको धड्कनमा साक्षी भावले हेर्छ, उसका लागि उहाँ आफ्नो सासभन्दा पनि नजिक हुनुहुन्छ।

मनुष्य कस्तूरी मृगजस्तै छ— जो आफ्नै नाभिमा भएको सुगन्ध खोज्न जङ्गलभरि भौंतारिन्छ: - हामी ईश्वर, सुख र शान्तिलाई संसारका टाढा-टाढाका वस्तुहरूमा खोज्छौं ('दूरस्थम्')। - तर जब हामी आँखा खोलेर भित्र हेर्छौं, तब थाहा पाउँछौं कि जसलाई हामी खोज्दै थियौं, त्यो त सधैं हाम्रो आफ्नै हृदयमा थियो ('अन्तिके')। - तपाईं परमात्माबाट एक इन्च पनि टाढा हुनुहुन्न। - केवल बाहिरी विषयहरूको भटकन बन्द गर्नुहोस् र आफ्नै भित्री नजिकको सत्यमा विश्राम लिनुहोस्।