अध्याय 13 : क्षेत्रक्षेत्रज्ञविभागयोग

मुण्डकोपनिषद् (२।२।९) मा भनिएको छ— 'न तत्र सूर्यो भाति न चन्द्रतारकं... तमेव भान्तमनुभाति सर्वं तस्य भासा सर्वमिदं विभाति'। सूर्यले संसारलाई उज्यालो दिन्छ, तर सूर्यलाई उज्यालो कसले दिन्छ? आँखाले उज्यालो देख्छ, तर आँखालाई देख्ने शक्ति कसले दिन्छ? मनले विचार गर्छ, तर मनलाई जान्ने प्रकाश कहाँबाट आउँछ? त्यो नै 'ज्योतिषामपि तज्ज्योतिः'— आत्माको स्वयंप्रकाश चेतना हो! र त्यो दिव्य ज्योति कतै टाढा आकाशमा होइन, तिम्रो आफ्नै छातीभित्र, तिम्रो हृदयको गुहामा 'हृदि सर्वस्य विष्ठितम्' बनेर सधैं चम्किरहेको छ।

जब जीवनमा निराशा, डिप्रेसन र अन्योलको घोर अन्धकार (तमस्) छाउँछ: - तब बाहिरी बत्तीहरूले मनको अन्धकार हटाउन सक्दैनन्। - केवल एउटै ज्योतिले त्यो अन्धकारलाई हटाउन सक्छ— त्यो हो आफ्नै हृदयभित्रको साक्षी चेतनाको ज्योति। - "म अज्ञानी होइन, म पापी होइन; म त त्यो ज्योतिहरूको पनि महाज्योतिको पवित्र अंश हुँ।" - जब तपाईं यो स्मरण गर्नुहुन्छ, तब निराशाको बादल तुरुन्तै फाट्छ र तपाईंको भित्री प्रकाश चम्किन्छ।