अध्याय 13 : क्षेत्रक्षेत्रज्ञविभागयोग

श्रीकृष्णले पहिले आकाशको दृष्टान्तद्वारा आत्माको 'निर्लेपता' देखाउनुभयो, अब यहाँ सूर्यको दृष्टान्तद्वारा आत्माको 'प्रकाशकता' (Illuminating power) प्रकट गर्नुहुन्छ। आकासमा एउटै सूर्य उदाउँछ। त्यो सूर्यले हिमाललाई पनि उज्यालो बनाउँछ, मरुभूमिलाई पनि उज्यालो बनाउँछ, सुन्दर बगैंचालाई पनि प्रकाशित गर्छ र फोहोरको थुप्रोलाई पनि देखाउँछ। तर के सूर्य हिमालको सुन्दरतामा लोभिन्छ वा फोहोर देखेर मैलो हुन्छ? कदापि हुँदैन! सूर्य केवल प्रकाश दिन्छ; त्यसमा कुनै आसक्ति वा विकार हुँदैन। श्रीकृष्ण भन्नुहुन्छ: "हे अर्जुन! तिम्रो शरीरभित्र बसेको चेतन आत्मा ठ्याक्कै त्यही सूर्य जस्तै हो। यसले आँखाको देख्ने शक्तिलाई, कानको सुन्ने शक्तिलाई, मनको सोच्ने शक्तिलाई र बुद्धिको निर्णय गर्ने क्षमतालाई उज्यालो दिन्छ। शरीर, मन र बुद्धि त्यसैको ज्योतिले चल्छन्, तर त्यो भित्री सूर्य ती कुनै पनि विकारबाट सर्वथा अलग र शुद्ध रहन्छ।" यो दृष्टान्तले अर्जुनलाई आफ्ना विचार र संवेगहरूभन्दा पर रहेको चैतन्य साक्षीको साक्षात्कार गराउँछ।

हामी प्रायः आफ्ना विचारहरूसँग यति धेरै तादात्म्य (Identify) गर्छौं कि मन दुःखी हुँदा "म दुःखी भएँ", मन रिसाउँदा "म रिसाएँ" भन्न थाल्छौं। तर गहिरिएर विचार गर्नुहोस्: 1. तपाईंलाई कसरी थाहा हुन्छ कि मनमा रिस उठेको छ? - किनभने तपाईंको भित्र कुनै यस्तो ज्योति वा चेतना छ जसले त्यो रिसलाई देखिरहेको छ! 2. जसले देखिरहेको छ, के ऊ आफैं रिस हो त? - जसरी बत्तीले कोठाको कुर्सीलाई देखाउँछ तर बत्ती आफैं कुर्सी होइन; त्यसैगरी तपाईंको भित्री चेतनाले विचारहरूलाई प्रकाशित गर्छ, तर तपाईं ती विचारहरू हुनुहुन्न। - तपाईं ती विचार, भावना र शरीरलाई प्रकाशित गर्ने अमर 'भित्री सूर्य' हुनुहुन्छ। 3. जब तपाईं यो सत्य सम्झनुहुन्छ, कुनै पनि नकारात्मक भावनाले तपाईंलाई कब्जा गर्न सक्दैन।