अध्याय 13 : क्षेत्रक्षेत्रज्ञविभागयोग

यस श्लोकका साथ श्रीमद्भगवद्गीताको तेह्रौं अध्याय 'क्षेत्रक्षेत्रज्ञविभागयोग' सम्पन्न हुन्छ। यहाँ श्रीकृष्णले अर्जुनलाई ज्ञानको सर्वोच्च फल सुम्पिनुभएको छ। भौतिक चर्मचक्षु (मासुका आँखा) ले केवल शरीर, रङ्ग, रूप, भेद, युद्ध, शत्रु र मित्र मात्र देख्न सक्छन्। तर 'ज्ञान-चक्षु' (विवेकको दिव्य दृष्टि) ले शरीरभित्रको अमर आत्मा र प्रकृतिको पर्दालाई प्रस्टसँग अलग-अलग देख्न सक्छ। श्रीकृष्ण अर्जुनलाई निष्कर्ष दिँदै भन्नुहुन्छ: "हे अर्जुन! यो केवल बौद्धिक दर्शन मात्र होइन, यो बन्धनबाट मुक्तिको व्यावहारिक साँचो हो। जसले शरीरलाई प्रकृतिको खेल र आफूलाई अविनाशी क्षेत्रज्ञका रूपमा जान्यो, ऊ संसारको कुनै पनि परिस्थिति, भय वा मृत्युबाट कहिल्यै पराजित हुन सक्दैन। ऊ परम पदलाई प्राप्त गर्दछ।" यो अन्तिम उपदेशले अर्जुनको चेतनामा आत्म-विवेकको ज्योति प्रज्वलित गर्दछ।

हाम्रो जीवनको सम्पूर्ण आध्यात्मिक यात्रा केवल एउटै कुरामा निर्भर गर्दछ— हामी संसारलाई कुन आँखाले हेरिरहेका छौं? 1. अज्ञानको आँखा: - यसले भन्छ— "म यो शरीर हुँ। मेरो उमेर ढल्कियो, म बिरामी भएँ, मेरो अपमान भयो, म मर्नेछु।" - यो दृष्टिले मानिसलाई सधैं डर, निराशा र बन्धनमा राख्छ। 2. ज्ञान-चक्षु (The Eye of Wisdom): - यसले भन्छ— "शरीर मेरो अनुभव गर्ने यन्त्र हो, तर म अनन्त चेतना हुँ। म सुख-दुःखलाई जान्ने साक्षी हुँ, म आफैं दुःख होइन।" - जब तपाईं दैनिक जीवनमा यो भेद बुझेर बाँच्न थाल्नुहुन्छ, तब कुनै पनि असफलताले तपाईंलाई तोड्न सक्दैन र कुनै पनि सफलताले तपाईंलाई अहंकारी बनाउन सक्दैन। - यही अवस्था नै 'परम गति' र जीवनमुक्तिको अवस्था हो।