अध्याय 14 : गुणत्रयविभागयोग

श्रीकृष्णले यहाँ रजोगुणका पाँचवटा अचूक लक्षणहरूको सूची दिनुभएको छ: 1. लोभ: जति भए पनि नपुग्ने भोक। 2. प्रवृत्ति: २४ घण्टा स्वार्थ र नाफा-घाटाको हिसाबमा मात्र मन गढिरहनु। 3. कर्मणाम् आरम्भः: एउटा काम नसकिँदै दशवटा नयाँ व्यापार, योजना र महत्वाकांक्षा सुरु गर्नु। 4. अशमः: मनमा एक सेकेन्ड पनि विश्राम नहुनु, सुत्दा पनि मस्तिष्कमा विचारहरूको आँधी चल्नु। 5. स्पृहा: बाहिर अरूको नयाँ गाडी, पद वा प्रतिष्ठा देख्दा भित्र जलन र लालसा जाग्नु। महाभारतको द्यूतक्रीडा (जुवाको खेल) को पृष्ठभूमिमा शकुनि र दुर्योधनको मानसिकता ठ्याक्कै यही रजोगुणको पराकाष्ठा थियो। उनीहरू आफ्नो राज्यमा सन्तुष्ट थिएनन्, युधिष्ठिरको इन्द्रप्रस्थको ऐश्वर्य देखेर अशम र लोभको ज्वालामा जलिरहेका थिए।

आधुनिक सहरी जीवनमा हामीमध्ये धेरैजसो मानिसहरू रजोगुणको यो रोगबाट पीडित छौं: - हामी एकैचोटि पाँचवटा काम सुरु गर्छौं तर कुनै पनि काम शान्ति र आनन्दका साथ पूरा गर्न सक्दैनौं। - पैसा, फलोअर्स, भ्युज वा पदको लोभले हामीलाई रातभर सुत्न दिँदैन। - छुट्टीको दिन पनि केही न केही 'गर्नैपर्छ' भन्ने बेचैनी (Restlessness) ले सताउँछ; शान्त भएर चुपचाप बस्न हामीलाई डर लाग्छ। 1. निदान (Diagnosis): - यदि तपाईंको मनमा 'अशम' (छटपटी) छ भने, सम्झनुहोस् कि तपाईंको भित्र रजोगुणको बाढी आएको छ। 2. उपचार: - गति घटाउनुहोस् (Slow down)। - केही समयका लागि नयाँ परियोजनाहरूको आरम्भ रोक्नुहोस्। - प्रकृतिको सामिप्यतामा जानुहोस्, मौन बस्नुहोस् र आफ्नो ध्यानलाई आन्तरिक शान्तिमा फर्काउनुहोस्।